Tổng lãnh thiên thần Raphael

Người dẫn đường ấy là Tổng lãnh thiên thần Raphael. Và cả câu chuyện nằm trong một cuốn sách nhỏ mười bốn chương: sách Tôbia.

Khác với Micae cầm gươm, khác với Gabriel mang lời báo tin, Raphael xuất hiện trong dáng vẻ bình thường nhất: một thanh niên đi làm thuê, nhận dẫn đường với tiền công một quan mỗi ngày. Ngài đi bộ cùng người ta hàng trăm cây số, ăn cùng, nghỉ cùng, bày cho cách nấu cá, cách xin cưới vợ, cách chữa mắt cho cha. Chỉ đến khi mọi việc đã xong, ngài mới cho biết mình là ai. Có lẽ vì thế mà trong ba vị Tổng lãnh thiên thần, Raphael là vị gần gũi nhất với đời thường: ngài là thiên thần của những chuyến đi, của những căn bệnh, của những cuộc hôn nhân, của những gia đình đang gặp chuyện.

Sách Tôbia có một số phận lạ lùng. Người Do Thái không đưa nó vào bộ Kinh Thánh Hípri, và về sau các anh em Tin Lành cũng không coi nó là Kinh Thánh. Nhưng Hội Thánh Công giáo và Chính thống giáo, theo truyền thống các Kitô hữu đầu tiên, vẫn giữ nó như một phần của Lời Chúa. Suốt nhiều thế kỷ, người ta chỉ có sách này qua bản Hy Lạp và Latinh, và nhiều học giả cho rằng nó vốn được viết bằng tiếng Hy Lạp. Rồi năm 1952, trong hang số 4 ở Qumran bên Biển Chết, người ta tìm thấy những mảnh sách Tôbia chép tay cách đây hơn hai ngàn năm: bốn bản bằng tiếng Aram và một bản bằng tiếng Hípri. Nghĩa là câu chuyện về Raphael đã được người Do Thái đọc và chép lại từ trước thời Chúa Giêsu, trong chính ngôn ngữ mà Chúa Giêsu nói hằng ngày.

Câu chuyện đặt trong bối cảnh cuộc lưu đày Assyria, thế kỷ thứ tám trước Công nguyên, khi các chi tộc phía bắc Israel bị bắt sang Ninivê. Nó không phải là một bản biên niên sử; các nhà chú giải coi đây là một câu chuyện mang tính giáo huấn, kể lại để dạy người ta sống đạo giữa đất khách. Nhưng những gì nó dạy thì rất thật: sống ngay thẳng khi không ai bắt buộc, thương người khi chính mình đang khổ, và tin rằng Thiên Chúa vẫn đồng hành, ngay cả khi mình không nhận ra.

Một hôm, đúng ngày lễ Ngũ Tuần, bữa cơm đã dọn ra, ông sai con trai đi mời một người nghèo về ăn chung. Con trai về báo: có một người đồng hương bị giết, xác vứt ngoài chợ. Ông Tôbít bỏ bữa, đi khiêng xác về, chờ trời tối để chôn. Đêm ấy vì bị ô uế theo luật do đụng vào xác chết, ông không vào nhà mà nằm ngủ ngoài sân, cạnh bức tường. Ông không biết trên tường có tổ chim sẻ. Phân chim rơi vào mắt ông, còn nóng, và làm mắt ông kéo màng trắng. Các thầy thuốc chữa mãi không khỏi. Ông mù hẳn (Tb 2,9–10).

Một người cả đời làm việc lành, rốt cuộc bị mù chỉ vì ngủ nhầm chỗ dưới một tổ chim. Câu chuyện không giải thích vì sao, cũng như cuộc đời thật nhiều khi chẳng giải thích vì sao. Ông Tôbít túng quẫn, bị chính vợ mình trách móc, và đến một ngày, ông cầu xin được chết.

Người trong nhà bắt đầu xì xào. Một cô đầy tớ còn mắng thẳng vào mặt Xara rằng chính cô đã giết chồng mình. Cô gái đau đớn đến mức leo lên phòng trên của nhà cha, định thắt cổ. Nhưng rồi cô dừng lại, vì nghĩ đến cha mình: ông chỉ có một mình cô là con, nếu cô chết như thế, người ta sẽ sỉ nhục ông cả đời. Cô quỳ xuống bên cửa sổ, và thay vì chết, cô cầu nguyện (Tb 3,7–15).

Sách Tôbia kể: cùng một lúc, lời cầu nguyện của ông già mù ở Ninivê và lời cầu nguyện của cô gái bảy lần góa chồng ở Écbatan đã được nghe trước tòa vinh hiển của Thiên Chúa. Và Raphael được sai đến để chữa lành cả hai.

Hai con người ở hai thành phố cách nhau hàng trăm cây số, không hề quen biết, cùng một ngày tuyệt vọng. Họ không biết rằng câu trả lời cho người này sẽ đi ngang qua cuộc đời người kia.

Những lời ông dặn con trước chuyến đi là một trong những đoạn đẹp nhất của sách. Ông dặn con chôn cất mẹ khi bà mất, đừng làm bà buồn. Ông dặn con bố thí tùy theo sức mình: có nhiều thì cho nhiều, có ít thì đừng ngại cho ít. Ông dặn con trả công cho người làm thuê ngay trong ngày, đừng giữ lại qua đêm. Và có một câu mà ít ai ngờ là nằm trong Cựu Ước: "Điều gì con không ưa thì đừng làm cho ai" (Tb 4,15). Hàng trăm năm trước khi Chúa Giêsu dạy "Tất cả những gì anh em muốn người ta làm cho mình, thì chính anh em cũng hãy làm cho người ta", một ông già mù đã dặn con mình điều tương tự, ở dạng giản dị nhất.

Tôbia chưa bao giờ đi xa, không biết đường. Cậu ra chợ tìm người dẫn đường, và gặp một thanh niên tự giới thiệu là Adaria, con của ông Khanania, một người bà con. Anh ta biết đường sang Mêđi, từng ở nhà ông Gabaen. Ông Tôbít hỏi han kỹ lưỡng, rồi thuê anh với tiền công một quan mỗi ngày, hứa thưởng thêm nếu đưa con ông về bình an.

Người thanh niên ấy chính là Raphael. Ông già mù đã thuê một Tổng lãnh thiên thần với giá một quan mỗi ngày mà không hề biết.

Khi hai người lên đường, sách Tôbia ghi một chi tiết nhỏ: "Con chó cũng đi theo cậu" (Tb 6,2). Trong cả bộ Kinh Thánh, chó thường bị nhắc đến như con vật hoang dã, dơ bẩn. Đây là một trong rất ít chỗ con chó xuất hiện như một con vật nuôi thân thiết trong nhà, lẽo đẽo theo chủ đi xa. Chi tiết ấy về sau làm say mê các họa sĩ thời Phục Hưng. Bức "Tôbia và Thiên thần" của xưởng họa Verrocchio ở Florence, nay treo ở Phòng Tranh Quốc gia London, có một con chó nhỏ lông trắng chạy dưới chân và một con cá vảy lấp lánh như bạc. Các nhà nghiên cứu cho rằng chính cậu học trò trẻ Leonardo da Vinci trong xưởng đã vẽ con chó và con cá ấy.

Rồi Raphael dặn cậu một việc lạ: mổ cá ra, giữ lại mật, tim và gan, còn thịt thì nướng ăn dọc đường. Tôbia hỏi để làm gì. Người dẫn đường trả lời rằng tim và gan sẽ dùng để xua đuổi ác thần, còn mật thì bôi lên mắt người bị màng trắng sẽ được sáng lại (Tb 6,1–9).

Từ chi tiết này, con cá trở thành biểu tượng của Thánh Raphael trong nghệ thuật Kitô giáo. Trong hầu hết các bức tranh, ngài được vẽ là một thanh niên mặc áo đi đường, tay cầm gậy, có khi cầm một con cá, dắt tay một cậu bé.

Đến gần Écbatan, Raphael bảo Tôbia rằng tối nay họ sẽ nghỉ ở nhà ông Raguen, và cậu có quyền xin cưới con gái ông là Xara, vì cậu là người bà con gần nhất. Tôbia sợ hãi: cậu đã nghe chuyện bảy người chồng chết. Cậu là con một; nếu cậu chết, cha mẹ già sẽ đau buồn đến chết. Raphael trấn an cậu, và dặn cậu phải làm gì trong đêm cưới.

Trong phòng, Tôbia làm như lời Raphael dặn, đốt tim và gan cá, và ác thần bỏ chạy. Rồi cậu nói với vợ: "Em ơi, dậy đi! Chúng ta hãy cầu nguyện, xin Chúa thương xót và cứu độ chúng ta." Và đôi vợ chồng trẻ cùng đứng dậy cầu nguyện, trước khi làm bất cứ điều gì khác (Tb 8,4–8).

Lời cầu nguyện ấy, nhắc lại chuyện Thiên Chúa dựng nên ông Ađam và ban bà Evà làm người trợ giúp, rồi xin cho hai vợ chồng "được thương xót và được sống với nhau đến tuổi già", đến nay vẫn là một trong những bài đọc được chọn nhiều nhất trong Thánh lễ Hôn phối. Nhiều đôi vợ chồng Công giáo đã nghe nó trong ngày cưới mà không biết rằng nó bắt nguồn từ một đêm tân hôn đầy sợ hãi, và từ lời dặn của một thiên thần.

Sáng hôm sau, ông Raguen sai đầy tớ vào phòng xem. Cô đầy tớ trở ra báo: cả hai đang ngủ ngon. Ông Raguen vội sai người lấp cái huyệt trước khi trời sáng, rồi mở tiệc cưới mười bốn ngày.

Rồi một ngày, bà mẹ ngồi ngóng bên đường thấy bóng con từ xa. Sách Tôbia kể, con chó chạy trước. Bà chạy vào báo tin cho chồng. Ông già mù lần mò ra cửa, vấp ngã. Tôbia chạy tới đỡ cha, rồi làm như lời Raphael dặn: bôi mật cá lên mắt cha, thổi vào mắt ông, và bóc lớp màng trắng ra. Ông Tôbít nhìn thấy con, ôm lấy con mà khóc: "Con ơi, cha lại thấy con rồi, con là ánh sáng của mắt cha!" (Tb 11,13–14).

Rồi Xara cũng về tới. Ông Tôbít ra tận cổng thành Ninivê đón con dâu, vừa đi vừa ngợi khen Thiên Chúa. Người trong thành thấy ông đi nhanh nhẹn, không cần ai dắt, thì lấy làm lạ.

"Ta là Raphael, một trong bảy thiên thần hằng đứng chầu trước mặt Đức Chúa" (Tb 12,15). Ngài kể cho hai cha con nghe: những lần ông Tôbít bỏ bữa đi chôn người chết, chính ngài đã dâng lời cầu nguyện của ông lên trước mặt Thiên Chúa. Ngài không phải được sai đến vì hai cha con có công, mà vì Thiên Chúa muốn. Và có một câu khiến hai cha con sững sờ: "Suốt những ngày ấy, các người thấy ta ăn, nhưng thật ra ta không ăn gì cả; các người chỉ thấy một thị kiến" (Tb 12,19).

Có một điều đáng suy nghĩ trong câu chuyện: suốt cả chuyến đi, không ai nhận ra Raphael là thiên thần. Ngài ăn với họ, ngủ với họ, cãi với họ về đường đi, bày cho họ những việc rất đời thường. Tôbia gọi ngài là "anh Adaria". Ông Tôbít gọi ngài là "chú em". Chỉ khi nhìn lại, họ mới hiểu ai đã đi bên cạnh mình.

Ở Tây Ban Nha, thành phố Córdoba tôn Raphael làm "Đấng Canh Giữ Thành". Năm 1578, khi dịch hạch hoành hành trong thành, một linh mục tên Andrés de las Roelas kể rằng mình đã được một thiên thần hiện ra nhiều lần, hứa sẽ cứu thành phố. Sợ mình bị lừa, ông hỏi ý các cha dòng Tên, và được khuyên lần sau phải hỏi thẳng vị ấy là ai. Rạng sáng ngày 7 tháng 5 năm 1578, theo lời ông kể, thiên thần đã trả lời: "Ta thề với con, nhân danh Đức Giêsu Kitô chịu đóng đinh, rằng ta là Raphael, người được Thiên Chúa đặt canh giữ thành này." Người Córdoba xây một nhà thờ ngay tại nơi ấy, gọi là Nhà thờ Lời Thề. Ngày nay, đi dạo trong thành phố, người ta vẫn thấy khoảng mười cột tượng cao vút mang tên "Khải hoàn", trên đỉnh là Thánh Raphael tay cầm gậy hành hương, nhìn xuống những con phố cổ.

Cũng ở Tây Ban Nha, vào thế kỷ mười sáu, có một người đàn ông từng là lính đánh thuê, bán sách dạo, rồi hoán cải và dành cả đời chăm sóc người bệnh nghèo ở thành Granada: Thánh Gioan Thiên Chúa, vị thánh mà bạn có thể đọc trong chính cuốn sách này. Ông thường cõng những người không đi được trên lưng về bệnh xá của mình. Các bản tiểu sử cổ kể rằng có những lúc kiệt sức, ông được Thánh Raphael đến giúp một tay. Vì thế đến nay, dòng Anh em Bệnh viện do ông lập ra vẫn tôn Thánh Raphael làm một trong những đấng bảo trợ.

Thánh Raphael được tôn làm bổn mạng của những người đi đường, của người đau ốm, của các thầy thuốc và dược sĩ, của người mù, và của những ai đang tìm một người bạn đời. Ở nhiều nơi, các bạn trẻ vẫn cầu xin với ngài cho một cuộc gặp gỡ tốt lành, như cuộc gặp của Tôbia và Xara.

Ở Việt Nam, Raphael là tên thánh của nhiều người, và nhiều bệnh viện, phòng khám Công giáo trên thế giới mang tên ngài. Nhưng có lẽ điều ngài gợi lại cho chúng ta nhiều nhất không phải là những phép lạ, mà là cách ngài đến: không báo trước, không hào quang, trong dáng dấp một người làm thuê một quan mỗi ngày.

Biết đâu trong đời mỗi người cũng có những "anh Adaria" như thế. Một người bạn đi cùng mình qua một quãng đường khó. Một bác sĩ tận tình trong một đêm trực. Một người lạ chỉ đường đúng lúc mình lạc lối. Mình không nhận ra họ lúc ấy. Chỉ khi nhìn lại, mình mới hiểu rằng Thiên Chúa đã không để mình đi một mình.

Ông Tôbít mù lòa đã cầu xin được chết. Cô Xara đã định thắt cổ. Và chỉ một thời gian sau, cả hai đã ngồi chung một mái nhà, trong tiệc cưới, với đôi mắt sáng và trái tim bình an. Câu chuyện của Raphael kết thúc bằng lời ông Tôbít ca ngợi Thiên Chúa, Đấng "đánh phạt rồi lại xót thương". Không phải vì mọi đau khổ đều có lời giải thích. Mà vì trong lúc đau khổ, có một Đấng vẫn đang đi cùng.