Thánh Giacôbê Hậu, Tông đồ

Người ấy tên là Giacôbê. Hội Thánh gọi ông là Giacôbê Hậu, hay Giacôbê Thứ, để phân biệt với Thánh Giacôbê Tiền, con ông Dêbêđê, anh của Thánh Gioan. Tên "Hậu" hay "Thứ" không phải vì ông kém quan trọng. Nó đến từ một câu trong Tin Mừng Máccô, gọi ông là "Giacôbê bé", có lẽ vì ông trẻ hơn, hay vóc người nhỏ hơn vị Tông đồ cùng tên.

Nhưng người đàn ông "bé" ấy đã trở thành người đứng đầu Hội Thánh ở Giêrusalem, chủ trì công đồng đầu tiên của Hội Thánh, để lại một lá thư trong Tân Ước mà đến nay người ta vẫn tranh luận, và là một trong số rất ít nhân vật Tân Ước có cái chết được một sử gia không phải Kitô hữu ghi lại.

Trong Tân Ước có ít nhất ba người tên Giacôbê, ngoài Giacôbê con ông Dêbêđê. Một là Giacôbê con ông Anphê, có tên trong danh sách Mười Hai Tông đồ. Hai là "Giacôbê Thứ", mà Tin Mừng Máccô nhắc đến khi kể rằng dưới chân thập giá có "bà Maria mẹ ông Giacôbê Thứ và ông Giôxết" đứng nhìn từ xa. Ba là "Giacôbê, anh em của Chúa", người mà Thánh Phaolô gặp ở Giêrusalem và gọi là một trong những "cột trụ" của Hội Thánh.

Truyền thống Hội Thánh Latinh, từ thời Thánh Giêrônimô ở thế kỷ thứ tư, coi ba người ấy là một: Giacôbê con ông Anphê, cũng là Giacôbê Thứ, cũng là "anh em của Chúa", và là tác giả lá thư mang tên Giacôbê trong Tân Ước. Lịch phụng vụ Công giáo mừng ngài theo cách hiểu ấy. Nhiều học giả ngày nay thì cho rằng đó có thể là hai hay ba người khác nhau. Không ai có đủ tài liệu để khẳng định chắc chắn. Bài viết này kể theo truyền thống của Hội Thánh, nhưng người đọc nên biết rằng câu hỏi vẫn còn để ngỏ.

Còn chữ "anh em của Chúa" thì sao? Trong tiếng Hípri và tiếng Aram, người ta không có chữ riêng cho "anh em họ"; "anh em" dùng để chỉ mọi người bà con thân thuộc. Truyền thống Công giáo hiểu Giacôbê là một người bà con gần của Chúa Giêsu. Và chi tiết người mẹ của ông, một bà Maria khác, đứng dưới chân thập giá, cho thấy cả gia đình ông gắn bó với Chúa Giêsu đến giờ phút cuối cùng.

Tin Mừng Máccô kể rằng khi Chúa Giêsu bắt đầu rao giảng, đám đông kéo đến đông đến nỗi Người không có thời giờ ăn uống. Thân nhân của Người hay tin, liền đi bắt Người về, "vì họ nói Người đã mất trí" (Mc 3,21). Tin Mừng Gioan còn nói thẳng hơn: "Ngay cả anh em của Người cũng không tin vào Người" (Ga 7,5).

Nếu Giacôbê là một trong những "anh em" ấy, thì ông đã từng đứng ngoài, nhìn người bà con của mình đi rao giảng với ánh mắt ngờ vực, có khi xấu hổ. Một người thợ ở Nazareth, lớn lên cùng xóm, cùng ăn cùng chơi, nay bỗng tự xưng là Đấng Thiên Sai. Người trong họ hàng nghĩ gì cũng dễ hiểu.

Rồi điều gì đã thay đổi? Thánh Phaolô, khi liệt kê những người được gặp Chúa Phục Sinh, có ghi một dòng rất ngắn: "Sau đó, Người hiện ra với ông Giacôbê, rồi với tất cả các Tông đồ" (1 Cr 15,7). Tin Mừng không kể lại cuộc gặp ấy. Không ai biết nó diễn ra ở đâu, Chúa Giêsu đã nói gì với người bà con từng không tin mình. Nhưng từ sau cuộc gặp ấy, người đàn ông từng nghĩ Chúa Giêsu mất trí đã trở thành người sẵn sàng chết vì Người.

Có lẽ đó là một trong những phép lạ thầm lặng nhất của Tân Ước: không phải người mù được sáng mắt, mà là một người trong nhà được mở lòng.

Hêgêsíppô kể rằng Giacôbê được thánh hiến từ lòng mẹ: không uống rượu, không ăn thịt, không cắt tóc, không xức dầu, không đi tắm ở các nhà tắm công cộng. Ông mặc áo vải gai. Ông thường một mình vào Đền Thờ, quỳ gối cầu xin ơn tha thứ cho dân, lâu đến nỗi đầu gối ông chai cứng như đầu gối lạc đà. Người ta gọi ông là "Ông Công Chính", và còn gọi bằng một tên nữa nghĩa là "thành lũy của dân".

Các nhà sử học ngày nay đọc những chi tiết này với chút thận trọng, vì Hêgêsíppô viết sau đó cả trăm năm và có thể đã tô vẽ thêm. Nhưng hình ảnh tổng thể thì rất nhất quán: Giacôbê là một người Do Thái đạo đức, giữ luật nghiêm ngặt, được cả những người không tin Chúa Giêsu kính trọng. Chính vì thế ông trở thành chiếc cầu nối giữa cộng đoàn Kitô hữu non trẻ và dân tộc của mình, trong một thành phố đầy căng thẳng.

Sách Công vụ Tông đồ có một chi tiết cho thấy vị trí ấy rõ hơn. Khi Thánh Phêrô bị vua Hêrôđê Ágríppa bắt giam và được thiên thần giải thoát trong đêm, ông đến gõ cửa nhà bà Maria, mẹ ông Máccô, nơi các tín hữu đang cầu nguyện. Trước khi trốn khỏi thành, ông chỉ dặn một câu: "Anh em hãy báo tin này cho ông Giacôbê và các anh em" (Cv 12,17). Từ đó, Phêrô rời Giêrusalem, và Giacôbê ở lại coi sóc cộng đoàn.

Truyền thống gọi ông là giám mục đầu tiên của Giêrusalem. Ông không đi rao giảng khắp nơi như Phêrô hay Phaolô. Ông ở lại, ở giữa một cộng đoàn nghèo, bị nghi kỵ, và giữ cho nó đứng vững suốt gần ba mươi năm.

Tại cuộc họp mà người ta gọi là Công đồng Giêrusalem, Phêrô đứng lên nói trước. Phaolô và Banaba kể lại những gì Thiên Chúa đã làm giữa dân ngoại. Và người nói lời cuối cùng, người đưa ra quyết định, là Giacôbê. Ông trích lời ngôn sứ Amốt, rồi kết luận: "Tôi nghĩ là không được gây phiền hà cho những người gốc dân ngoại đang trở về với Thiên Chúa" (Cv 15,19). Người ta chỉ xin họ giữ vài điều tối thiểu để tín hữu gốc Do Thái và gốc dân ngoại có thể ngồi chung một bàn.

Điều đáng nói là: nếu có ai có lý do để bảo vệ Luật Môsê đến cùng, thì chính là Giacôbê, "Ông Công Chính", người giữ luật nghiêm ngặt nhất. Vậy mà ông lại là người mở cửa cho dân ngoại. Ông giữ luật cho riêng mình, nhưng không bắt người khác phải mang gánh nặng ấy. Nhờ quyết định ấy, Hội Thánh không chỉ là một nhánh nhỏ của Do Thái giáo, mà trở thành ngôi nhà chung cho mọi dân tộc, kể cả dân tộc Việt Nam hai ngàn năm sau.

Ông trách những cộng đoàn xếp người giàu đeo nhẫn vàng ngồi chỗ tốt, còn bắt người nghèo áo rách đứng một góc. Ông nói cái lưỡi nhỏ bé như một đốm lửa có thể đốt cháy cả khu rừng. Ông nhắc những người buôn bán hay nói "mai tôi sẽ đi thành này, ở một năm, làm ăn, kiếm lời", rằng đời họ chỉ như làn hơi, hiện ra một lúc rồi tan biến. Và ông viết câu nổi tiếng nhất: "Đức tin không có việc làm là đức tin chết" (Gc 2,26).

Có một đoạn trong thư mà người Công giáo nào cũng từng gặp, dù có khi không biết nó ở đâu: "Ai trong anh em đau yếu ư? Người ấy hãy mời các kỳ mục của Hội Thánh đến; họ sẽ cầu nguyện cho người ấy, và xức dầu nhân danh Chúa" (Gc 5,14). Đó là nền tảng Kinh Thánh của Bí tích Xức Dầu Bệnh Nhân. Mỗi lần một linh mục đến bên giường người bệnh, mở hộp dầu thánh, là đang làm lại đúng điều Thánh Giacôbê đã dặn từ gần hai ngàn năm trước.

Lá thư này về sau gây tranh cãi. Năm 1522, trong lời tựa bản dịch Tân Ước, Martin Luther gọi nó là "lá thư bằng rơm", vì ông cho rằng nó nhấn mạnh việc làm quá nhiều so với đức tin. Nhưng chính Luther cũng bỏ câu ấy trong các lần in sau. Còn Hội Thánh Công giáo thì luôn đọc lá thư như một lời nhắc cần thiết: tin mà không thương người là tin suông.

Những dòng ấy không phải của một tác giả Kitô hữu. Chúng nằm trong bộ "Cổ sử Do Thái" của Flavius Giôxêphô, một sử gia Do Thái viết cho độc giả La Mã khoảng năm 93. Giôxêphô còn kể thêm rằng những người công chính và giữ luật nhất trong thành đã phẫn nộ về vụ xử này, gửi thư khiếu nại, và thượng tế Khanan bị cách chức chỉ sau ba tháng tại vị. Đây là một trong những bằng chứng ngoài Kinh Thánh cổ nhất cho thấy Chúa Giêsu và các môn đệ của Người là những con người có thật trong lịch sử.

Hêgêsíppô kể cái chết ấy theo cách khác, bi tráng hơn: các kinh sư đưa Giacôbê lên nóc Đền Thờ, bảo ông nói với dân chúng đang tụ tập dịp lễ Vượt Qua rằng đừng tin theo Giêsu nữa. Ông lại lớn tiếng làm chứng về Chúa Giêsu. Họ xô ông xuống. Ông không chết ngay, gượng quỳ dậy, và cầu nguyện cho những kẻ giết mình, giống như Chúa Giêsu và như Thánh Stêphanô: "Lạy Chúa, xin tha cho họ, vì họ không biết việc họ làm." Họ ném đá ông, và một người thợ giặt vải cầm chiếc gậy dùng để đập vải giáng xuống đầu ông.

Hai bản kể khác nhau về chi tiết và năm tháng, và các sử gia thường tin bản của Giôxêphô hơn. Nhưng từ bản kể của Hêgêsíppô mà trong tranh cổ, Thánh Giacôbê Hậu thường được vẽ cầm một chiếc gậy của thợ giặt, dụng cụ đã kết liễu đời ông.

Văn bản thứ nhất là "Phụng vụ Thánh Giacôbê", một trong những nghi thức Thánh lễ cổ nhất còn được biết đến, hình thành ở Giêrusalem khoảng thế kỷ thứ tư, và theo truyền thống được gắn với vị giám mục đầu tiên của thành ấy. Nhiều lời kinh trong đó đã đi vào các nghi thức của phương Đông. Một bài thánh ca của phụng vụ này, bắt đầu bằng câu "Mọi xác phàm hãy lặng thinh", đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và đến nay vẫn được hát trong mùa Vọng ở nhiều nhà thờ trên thế giới. Các Giáo hội Chính thống vẫn cử hành Phụng vụ Thánh Giacôbê mỗi năm vài lần, đặc biệt vào ngày lễ của ngài, 23 tháng 10 theo lịch của họ.

Văn bản thứ hai quen thuộc hơn nhiều, dù ít ai biết tên nó. Đó là một cuốn sách từ thế kỷ thứ hai, gọi là "Tiền Phúc Âm Giacôbê", vì người viết tự nhận mình là Giacôbê, anh em của Chúa. Cuốn sách không nằm trong Kinh Thánh, và các học giả đồng ý rằng nó được viết lâu sau khi Thánh Giacôbê qua đời. Nhưng chính cuốn sách ấy là nguồn duy nhất cho biết tên cha mẹ của Đức Maria: ông Gioakim và bà Anna. Nó cũng là nguồn của lễ Dâng Đức Mẹ trong Đền Thờ, và của truyền thống Truyền Tin bên giếng nước mà bạn có thể đọc trong bài về Tổng lãnh thiên thần Gabriel.

Như vậy, mỗi khi người Công giáo Việt Nam mừng lễ Thánh Gioakim và Thánh Anna ngày 26 tháng 7, hay đặt tên con là Gioakim, là Anna, họ đang mang ơn một cuốn sách cổ đã được viết dưới tên Giacôbê. Tên ông đã được người đời sau mượn, vì trong ký ức các Kitô hữu đầu tiên, không ai gần gũi với gia đình Chúa Giêsu hơn "Ông Công Chính" của Giêrusalem.

Năm 2002, một chiếc hộp đựng hài cốt bằng đá vôi từ thế kỷ thứ nhất được công bố ở Israel, trên đó khắc dòng chữ Aram: "Giacôbê, con của Giuse, anh em của Giêsu". Tin ấy làm chấn động giới nghiên cứu. Nhưng rồi người chủ chiếc hộp bị cơ quan cổ vật Israel truy tố vì nghi làm giả dòng chữ. Sau gần mười năm xét xử, tòa không đủ chứng cứ kết tội ông, nhưng cũng không xác nhận dòng chữ là thật. Đến nay giới khảo cổ vẫn chia rẽ. Chiếc hộp đá ấy như một câu hỏi được đặt lại cho chính con người Giacôbê: rất gần với Chúa Giêsu, mà cũng rất nhiều điều ta không biết chắc.

Nhìn lại cuộc đời ông, người ta thấy một con đường rất lạ: từ người bà con nghĩ Chúa Giêsu mất trí, trở thành người cầu nguyện đến chai cả đầu gối; từ người giữ luật nghiêm ngặt nhất, trở thành người mở cửa cho dân ngoại; từ người ở lại lặng lẽ giữa một thành phố thù nghịch, trở thành người được chính kẻ thù gọi là "Ông Công Chính".

Có lẽ bài học gần gũi nhất Giacôbê để lại là bài học của những người trong nhà. Có khi người khó tin nhất lại là người thân nhất của mình. Có khi chính mình từng là người đứng ngoài, nhìn người khác sống đạo với ánh mắt ngờ vực. Giacôbê cho thấy không bao giờ là quá muộn để được Chúa gặp. Và khi đã tin, hãy tin bằng cả đôi tay, bằng việc làm, bằng những giờ quỳ gối âm thầm, bằng sự công bằng với người nghèo, như ông đã viết: "Đức tin không có việc làm là đức tin chết."