Thánh Simon, Tông đồ

Tin Mừng không ghi lại một lời nào ông nói. Không có một câu hỏi, một hành động, một phép lạ nào gắn với tên ông. Tên ông xuất hiện đúng bốn lần trong Tân Ước, và cả bốn lần đều nằm trong những danh sách liệt kê Mười Hai Tông đồ. Không hơn.

Nhưng trong cả bốn danh sách ấy, tên ông luôn đi kèm một chữ: "Nhiệt Thành". Và chính một chữ ấy đã đủ để kể cả một câu chuyện: về một người có thể từng mang trong lòng ngọn lửa muốn đánh đuổi quân La Mã khỏi quê hương, rồi được Chúa Giêsu gọi, và đã để Người biến ngọn lửa ấy thành một thứ lửa khác.

Simon luôn ở nhóm thứ ba, nhóm cuối cùng, gần Giuđa Tađêô và Giuđa Ítcariốt. Có người đoán đó là nhóm những người ít nổi bật nhất, hay nhóm theo Chúa muộn nhất. Không ai biết chắc. Chỉ biết rằng khi Tin Mừng nhắc đến một Simon mà không nói gì thêm, thì đó luôn là Simon Phêrô. Còn Simon này, người ta phải thêm một chữ để khỏi nhầm.

Sau ngày Chúa lên trời, sách Công vụ Tông đồ kể rằng mười một Tông đồ trở về Giêrusalem, lên phòng trên, và "tất cả đều đồng tâm nhất trí, siêng năng cầu nguyện cùng với mấy người phụ nữ, với bà Maria thân mẫu Đức Giêsu" (Cv 1,14). Tên Simon Nhiệt Thành có trong danh sách những người ngồi trong căn phòng ấy. Đó là lần cuối cùng Kinh Thánh nhắc đến ông.

Nhiều bản dịch cũ hiểu "Kananaios" là "người Canaan", tức người thuộc dân ngoại cổ xưa từng sống ở đất hứa trước người Israel. Có người khác, trong đó có cả Thánh Giêrônimô và Thánh Bêđa, lại hiểu là "người làng Cana", ngôi làng ở Galilê nơi Chúa Giêsu làm phép lạ đầu tiên. Đến thế kỷ mười ba, cuốn "Truyện các Thánh" nổi tiếng nhất thời Trung cổ, bộ "Truyện Vàng" của Giacôbê Varazze, vẫn viết rằng Simon được gọi là "người Cana, con đường ở Galilê nơi Chúa hóa nước thành rượu".

Ngày nay các học giả gần như đều đồng ý: "Kananaios" không liên quan gì đến Canaan hay Cana. Nó là chữ Aram "qan'ana", nghĩa là "người nhiệt thành", được chép lại bằng chữ Hy Lạp. Tin Mừng Luca, viết cho độc giả nói tiếng Hy Lạp, đã dịch nghĩa ra thành "Zēlōtēs". Hai chữ khác nhau, nhưng cùng một ý. Và vì thế trong tiếng Việt, ta vẫn còn gặp cả hai cách gọi: Simon Nhiệt Thành, và Simon "Cananêô".

Trong truyền thống Do Thái, "lòng nhiệt thành" là một đức tính lớn: nhiệt thành vì Thiên Chúa, vì Lề Luật, vì danh dự của dân tộc. Người ta kể về ông Pinkhát thời Môsê, về ngôn sứ Êlia, về anh em nhà Macabê chống lại vua Hy Lạp muốn xóa bỏ đạo Do Thái, như những tấm gương của "lòng nhiệt thành vì Chúa".

Đến thời Chúa Giêsu, chữ ấy mang thêm một màu sắc chính trị. Năm thứ 6 sau Công nguyên, khi quân Rôma tổ chức kiểm tra dân số ở Giuđê để đánh thuế, một người tên Giuđa người Galilê đã đứng lên kêu gọi dân chúng không nộp thuế cho hoàng đế ngoại bang, vì chỉ có Thiên Chúa là vua. Cuộc nổi dậy bị dập tắt, nhưng ngọn lửa ấy còn âm ỉ suốt mấy chục năm. Năm 66, nó bùng lên thành cuộc chiến tranh Do Thái chống Rôma, và nhóm chủ chiến quyết liệt nhất lúc đó tự gọi mình là "những người Nhiệt Thành". Cuộc chiến kết thúc năm 70 bằng việc Giêrusalem và Đền Thờ bị san phẳng.

Simon có phải là một người thuộc phong trào chống Rôma ấy không? Không ai biết chắc. Nhóm "Nhiệt Thành" như một đảng phái có tổ chức có lẽ chỉ hình thành rõ ràng vài chục năm sau khi Chúa Giêsu chịu chết. Có thể Simon chỉ là một người rất sốt sắng giữ đạo. Nhưng cũng có thể ông là một thanh niên Galilê mang trong lòng giấc mơ giải phóng quê hương bằng gươm giáo, như rất nhiều người trẻ cùng thời. Galilê, quê của Chúa Giêsu và phần lớn các Tông đồ, cũng chính là quê của Giuđa người Galilê.

Dù thế nào, chữ "Nhiệt Thành" cho thấy Simon là người có một ngọn lửa trong lòng. Và Chúa Giêsu đã gọi đúng con người ấy.

Người thu thuế thời ấy là người Do Thái làm việc cho chính quyền chiếm đóng, thu tiền của đồng bào mình nộp cho Rôma, và thường thu thêm để bỏ túi. Trong mắt những người có lòng yêu nước, họ là kẻ phản bội, bị xếp chung với "quân tội lỗi". Còn những người "nhiệt thành" thì coi việc nộp thuế cho Rôma đã là phạm đến Thiên Chúa.

Vậy mà Chúa Giêsu gọi cả hai. Một người từng thu thuế cho Rôma, và một người có thể từng muốn đánh đuổi Rôma. Họ cùng đi với Thầy trên những con đường bụi bặm, cùng ngủ ngoài trời, cùng ăn chung một nồi cơm, cùng được sai đi từng hai người một. Nếu gặp nhau ở chỗ khác, có lẽ họ đã không nhìn mặt nhau. Nhưng ở bên Chúa Giêsu, họ trở thành anh em.

Không có trang Tin Mừng nào kể lại hai người đã nói gì với nhau. Nhưng chỉ riêng việc họ cùng ở trong một nhóm đã là một bài giảng: Hội Thánh không phải là nơi những người giống nhau tụ họp, mà là nơi những người khác nhau, thậm chí từng thù nghịch nhau, học yêu thương nhau vì cùng yêu một Thầy.

Nghĩa là Simon không phải được chọn vì tình cờ, vì đứng gần, hay vì còn thiếu một chỗ cho đủ mười hai. Ông được chọn sau một đêm Chúa Giêsu thưa chuyện với Chúa Cha. Người đã nghĩ đến ông, gọi tên ông, với tất cả những gì ông là: ngọn lửa, sự nóng nảy, có thể cả những giấc mơ gươm giáo.

Rồi Tin Mừng Mátthêu kể rằng Chúa Giêsu sai Mười Hai đi từng hai người một, với những lời dặn rất lạ lùng: đừng mang vàng bạc, tiền đồng trong túi; đừng mang bao bị đi đường, đừng mang hai áo, đừng mang giày dép hay gậy. Vào nhà nào thì chào chúc bình an cho nhà ấy. Nếu nơi nào không đón tiếp, thì giũ bụi chân mà đi. "Thầy sai anh em đi như chiên đi vào giữa bầy sói" (Mt 10,5–16).

Hãy hình dung một người "nhiệt thành" nghe những lời ấy. Không gươm, không gậy, không cả đôi dép. Chỉ có lời chúc bình an. Nếu Simon từng mơ giải phóng quê hương bằng sức mạnh, thì đây là lúc giấc mơ ấy bị đảo ngược hoàn toàn. Ông được sai đi như một con chiên, không phải như một con sói. Và ông đã đi.

Tin Mừng kể rằng các Tông đồ trở về, vui mừng kể lại những gì đã làm: họ rao giảng, xức dầu cho nhiều người bệnh và chữa lành họ. Không ai ghi lại Simon đã đi đâu, đã gặp ai. Nhưng trong những làng mạc Galilê ngày ấy, hẳn đã có những gia đình được ông gõ cửa và nói: "Bình an cho nhà này."

Giáo hội Chính thống Gioócgia vì thế tôn kính Thánh Simon như một trong những vị Tông đồ của dân tộc mình. Những tài liệu này được viết nhiều thế kỷ sau thời các Tông đồ, và các sử gia coi chúng là truyền thống hơn là sử liệu. Nhưng chúng cho thấy một điều cảm động: một vị Tông đồ mà Tin Mừng không ghi lại lời nào, lại được cả một dân tộc nhớ đến như người cha trong đức tin.

Câu chuyện này không có trong Tin Mừng, và nó bắt nguồn từ một cách hiểu mà các học giả ngày nay cho là nhầm. Nhưng nó cho thấy người xưa thương Simon đến mức nào: một Tông đồ không có câu chuyện nào, họ bèn trao cho ông câu chuyện đẹp nhất có thể, tiệc cưới đầu tiên có Chúa hiện diện.

Truyền thống phương Tây, được bộ "Truyện Vàng" phổ biến khắp châu Âu thời Trung cổ, kể rằng Simon đi rao giảng ở Ai Cập, rồi cùng Thánh Giuđa Tađêô sang Ba Tư. Hai vị Tông đồ ít được nhắc đến nhất cùng làm việc bên nhau, và cùng chịu tử đạo ở đó. Vì thế Hội Thánh Latinh mừng hai vị chung một ngày, 28 tháng 10.

Một số truyền thống khác nói ông đến tận xứ Britania xa xôi ở phía tây. Người Kitô hữu Êthiôpia thì tin ông bị đóng đinh ở Samari. Còn các biên niên sử Gioócgia từ thế kỷ mười một kể rằng ông rao giảng ở vùng bờ đông Biển Đen, vùng Abkhazia ngày nay, và qua đời ở đó.

Về cách ông chết, truyền thống phổ biến nhất nói rằng ông bị cưa làm đôi. Vì thế trong tranh tượng, Thánh Simon thường được vẽ cầm một cái cưa, và ông được coi là bổn mạng của những người thợ xẻ gỗ. Đứng cạnh Thánh Giuđa cầm cây rìu hay chiếc gậy, hai vị trông như hai người thợ mộc hơn là hai vị Tông đồ.

Hang đá nhỏ ấy đến nay vẫn là nơi hành hương. Nó nằm sâu trong núi, phải leo một đoạn đường dốc ven sông mới tới, không khí ẩm lạnh, tiếng nước réo dưới chân. Năm 1875, các tu sĩ Chính thống giáo từ Núi Athos bên Hy Lạp đến đây lập một đan viện lớn, và đặt tên cho thị trấn là Tân Athos để nhớ về quê hương thiêng liêng của mình.

Không có tài liệu lịch sử nào xác nhận Simon thật sự đã đến Abkhazia. Nhưng hơn một ngàn năm nay, người dân vùng Biển Đen vẫn coi ông là vị Tông đồ đã mang Tin Mừng đến quê hương mình, và giữ gìn hang đá ấy như giữ một kỷ niệm của gia đình.

Hai vị Tông đồ ít được nhắc đến nhất, theo truyền thống đã cùng rao giảng và cùng chết, nay nằm cạnh nhau, ngay dưới bàn thờ của Thánh Giuse, một vị thánh khác cũng không để lại lời nào trong Tin Mừng. Đó là một sự tình cờ đẹp.

Có một điều trớ trêu: Thánh Giuđa Tađêô, người nằm cạnh Simon, lại trở thành một trong những vị thánh được cầu xin nhiều nhất thế giới, bổn mạng của "những trường hợp tuyệt vọng". Còn Simon thì vẫn lặng lẽ như xưa. Hai người bạn, một người nổi tiếng, một người gần như bị quên, nhưng cùng một ngày lễ, cùng một bàn thờ, cùng một Thầy.

Và có lẽ điều Simon để lại chính là chữ đi kèm tên ông. Lòng nhiệt thành là một ngọn lửa. Nó có thể thiêu đốt, gây chia rẽ, làm người ta cầm gươm lên chống lại nhau, như những người Nhiệt Thành năm 66 đã kéo cả dân tộc vào một cuộc chiến bi thảm. Nhưng nó cũng có thể trở thành lửa của tình yêu, khiến một người bỏ lại tất cả để đi đến những vùng đất xa xôi nhất, như bờ Biển Đen hay xứ Ba Tư, chỉ để kể cho người ta nghe về một Tin Mừng.

Chúa Giêsu không dập tắt ngọn lửa trong lòng Simon. Người chỉ hướng nó về đúng chỗ. Người dạy một người nhiệt thành ngồi chung bàn với người thu thuế, và dạy ông rằng Nước Thiên Chúa không đến bằng gươm giáo, mà bằng một tình yêu dám chết cho người khác.

Mỗi người chúng ta cũng có một ngọn lửa như thế: lòng hăng hái với một việc mình tin là đúng, sự nóng nảy muốn sửa sai người khác, niềm say mê một lý tưởng. Simon nhắc ta: đừng để ngọn lửa ấy tắt đi, nhưng hãy để Chúa thanh luyện nó, để nó sưởi ấm chứ không thiêu đốt.