Thánh Vêrônica

Đó có lẽ là cảnh cảm động nhất trên con đường khổ nạn. Giữa đám đông chế giễu, giữa quân lính thô bạo, giữa những môn đệ đã bỏ chạy, có một người phụ nữ bước ra, không sợ, chỉ để làm một việc nhỏ đến mức gần như vô ích: lau mặt cho một người sắp chết.

Nhưng có một điều mà nhiều người đi Đàng Thánh Giá suốt đời không để ý: câu chuyện ấy không có trong Tin Mừng. Không một sách Tin Mừng nào nhắc đến tên Vêrônica. Và chính vì thế, Vêrônica là một trong những vị thánh đặc biệt nhất: bà được yêu mến ở khắp nơi, có tượng trong Đền thờ Thánh Phêrô, có tên trong đại tác phẩm của Dante, thậm chí có tên trong một động tác của môn đấu bò Tây Ban Nha, nhưng những gì ta biết chắc về bà gần như không có gì.

Trong một bản văn không nằm trong Kinh Thánh, có từ khoảng thế kỷ thứ tư, gọi là "Công vụ Philatô", có kể về phiên tòa xử Chúa Giêsu. Ở đó, một người phụ nữ đứng ra làm chứng cho Người. Bà nói: "Tôi bị băng huyết mười hai năm, tôi chạm vào gấu áo Người, và máu cầm lại ngay." Đó chính là người phụ nữ mà Tin Mừng kể lại, đã len vào giữa đám đông để chạm vào áo Chúa (Mc 5,25–34). Tin Mừng không nói tên bà. Bản văn "Công vụ Philatô" gọi bà là Bêrênikê.

Bêrênikê là một cái tên Hy Lạp, nghĩa là "người mang chiến thắng". Chuyển sang tiếng Latinh, nó thành Vêrônica.

Tin Mừng Máccô kể rằng có một người phụ nữ bị băng huyết đã mười hai năm. Bà đã chạy chữa với nhiều thầy thuốc, "phải khổ sở nhiều, đã tốn hết tiền của mà chẳng thấy đỡ gì, lại còn thêm nặng" (Mc 5,26). Theo Luật Môsê thời ấy, một người phụ nữ bị băng huyết bị coi là ô uế. Ai chạm vào bà cũng bị ô uế theo. Bà không được vào Đền Thờ, không được đến gần người khác. Mười hai năm, bà sống như một người bị gạt ra bên lề, không ai dám chạm vào.

Nghe nói về Chúa Giêsu, bà len vào giữa đám đông đang chen lấn quanh Người, và từ phía sau, chạm vào áo Người. Bà nghĩ: "Tôi chỉ cần sờ được vào áo Người thôi, là sẽ được cứu." Ngay lúc ấy, máu cầm lại. Bà cảm thấy trong mình đã được khỏi.

Chúa Giêsu dừng lại, quay nhìn đám đông và hỏi: "Ai đã sờ vào áo tôi?" Các môn đệ ngạc nhiên: đám đông chen lấn như thế, ai mà chẳng chạm vào Thầy? Nhưng Người vẫn nhìn quanh để tìm. Người phụ nữ sợ hãi, run rẩy bước ra, sụp xuống dưới chân Người, và nói hết sự thật trước mặt mọi người.

Đó có lẽ là giây phút khó khăn nhất đời bà: một người đàn bà "ô uế" phải công khai thú nhận rằng mình đã chạm vào một thầy dạy đạo giữa chốn đông người. Nhưng Chúa Giêsu không trách bà. Người gọi bà bằng một chữ mà có lẽ đã mười hai năm bà không được ai gọi: "Này con, lòng tin của con đã cứu chữa con. Con hãy về bình an và khỏi hẳn bệnh" (Mc 5,34).

Nếu người phụ nữ ấy về sau đứng bên đường thập giá với một tấm khăn trong tay, thì cử chỉ của bà hoàn toàn dễ hiểu. Chúa Giêsu đã chạm đến bà khi không ai dám chạm. Giờ đây, khi Người bị cả thành phố ruồng bỏ, bà bước ra, và chạm đến Người.

Trên đường lên đồi Gôngôtha, Tin Mừng Luca kể rằng có "đông đảo dân chúng đi theo Người, trong số đó có nhiều người phụ nữ vừa đấm ngực vừa than khóc Người" (Lc 23,27). Dưới chân thập giá, khi các môn đệ nam, trừ Gioan, đã bỏ chạy, thì có những người phụ nữ đứng đó: Đức Maria, bà Maria Mađalêna, bà Maria mẹ ông Giacôbê, bà Salômê, và "nhiều bà khác đã theo Người từ Galilê". Và buổi sáng ngày thứ nhất trong tuần, những người đầu tiên ra mộ, những người đầu tiên được báo tin Phục Sinh, cũng là các bà.

Trong một xã hội mà lời làm chứng của phụ nữ không được tòa án chấp nhận, các Tin Mừng lại ghi lại rằng những người trung thành nhất trong giờ tăm tối nhất là các bà. Vêrônica, dù là một nhân vật của truyền thống, đã đứng vào đúng hàng ngũ ấy. Bà đại diện cho những người phụ nữ vô danh đã không bỏ chạy.

Thời Trung cổ, câu chuyện được kể thêm nhiều chi tiết. Một truyện kể rằng Vêrônica có một tấm vải in hình gương mặt Chúa, và hoàng đế Tibêriô ở Rôma, đang mắc bệnh nặng, đã được chữa lành khi nhìn thấy tấm vải ấy. Rồi dần dần, người ta đặt câu chuyện vào chính con đường khổ nạn: khi Chúa Giêsu vác thập giá đi ngang, bà bước ra lau mặt Người, và khi bà mở tấm khăn ra, gương mặt Chúa đã in lại trên đó.

Các chi tiết ấy không thể kiểm chứng. Nhưng chúng cho thấy người xưa đã khao khát một điều rất con người: được nhìn thấy gương mặt của Chúa Giêsu. Không phải một khái niệm, một giáo lý, mà là một gương mặt, với đôi mắt, vầng trán, những giọt máu và mồ hôi.

Nhà thơ Dante, người có lẽ đã đến Rôma trong Năm Thánh 1300, đã nhắc đến cảnh ấy trong phần "Thiên Đàng" của tác phẩm Thần Khúc. Ông so sánh mình, khi được chiêm ngắm một vị thánh trên trời, với một người hành hương từ tận xứ Croatia xa xôi đến Rôma để nhìn "tấm Vêrônica của chúng ta", đứng đó mãi không chán, và thầm nghĩ: "Lạy Chúa Giêsu Kitô, Thiên Chúa thật, có phải gương mặt Ngài trông như thế này chăng?"

Khi Đền thờ Thánh Phêrô được xây lại vào thế kỷ mười sáu, mười bảy, người ta dành riêng một trong bốn cột trụ khổng lồ đỡ mái vòm chính để cất giữ tấm khăn. Trong hốc tường của cột trụ ấy có bức tượng Thánh Vêrônica bằng đá cẩm thạch cao hơn bốn mét, do nhà điêu khắc Francesco Mochi tạc vào khoảng những năm 1629 đến 1632. Bức tượng nổi tiếng vì cảm giác chuyển động: tà áo bà cuộn lên như đang bị gió thổi, hai tay run run giơ tấm khăn ra, như thể bà vừa chạy ra khỏi hốc tường để đưa cho người xem thấy gương mặt Chúa. Phía trên bức tượng là một ban công nhỏ, nơi theo truyền thống tấm khăn vẫn được đưa ra cho giáo dân chiêm ngắm vào Chúa nhật thứ năm Mùa Chay.

Tấm khăn ở Rôma có thật là tấm khăn Vêrônica đã dùng không? Không ai có thể chứng minh. Qua nhiều thế kỷ, có ít nhất vài tấm khăn khác nhau ở châu Âu được tôn kính là "Vêrônica". Một tấm nổi tiếng được giữ ở Manoppello, một thị trấn nhỏ trên núi miền trung nước Ý, từ khoảng năm 1620. Ngày 1 tháng 9 năm 2006, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI đã đến cầu nguyện trước tấm khăn ấy, vị giáo hoàng đầu tiên đến đó sau gần bốn trăm năm. Ngài không tuyên bố gì về tính xác thực của nó, mà nói về "vẻ rạng ngời của gương mặt Chúa Kitô" và mời các tín hữu tìm kiếm gương mặt ấy trong đời sống mình.

Trong mười bốn chặng ấy, có một số chặng không có trong Tin Mừng: ba lần Chúa ngã xuống, Chúa gặp Mẹ, và Bà Vêrônica lau mặt Chúa. Chúng đến từ truyền thống và lòng đạo đức của người hành hương.

Năm 1991, trong nghi thức Đàng Thánh Giá chiều Thứ Sáu Tuần Thánh tại Đấu trường Colosseum, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã giới thiệu một "Đàng Thánh Giá theo Kinh Thánh", gồm mười bốn chặng đều lấy từ các sách Tin Mừng, bắt đầu từ vườn Cây Dầu. Trong bản ấy, chặng Vêrônica không có. Nhưng điều đó không có nghĩa là Hội Thánh bỏ đi Đàng Thánh Giá truyền thống. Cả hai hình thức đều được dùng, và ở hầu hết các giáo xứ, trong đó có các giáo xứ Việt Nam, Chặng thứ Sáu với hình ảnh Vêrônica vẫn còn đó, mỗi Mùa Chay.

Trong môn đấu bò, động tác cơ bản và cổ điển nhất mà người đấu sĩ dùng tấm áo choàng lớn để dẫn con bò lao ngang qua mình được gọi là "verónica". Lý do là người đấu sĩ cầm tấm áo choàng bằng hai tay, giơ ra phía trước, đúng như cách Thánh Vêrônica được vẽ đang giơ tấm khăn ra trong tranh tượng cổ. Người Tây Ban Nha nhìn quen hình ảnh ấy trong các nhà thờ đến nỗi đặt tên nó cho một động tác ngoài đấu trường.

Vì câu chuyện gương mặt Chúa in trên tấm khăn, người ta còn coi Vêrônica như bổn mạng của những người làm nghề chụp ảnh, những người "in" gương mặt con người lên giấy. Bà cũng được coi là bổn mạng của những người giặt giũ, những người thợ may vải. Những danh hiệu ấy đến từ lòng đạo đức bình dân, không có văn bản chính thức nào của Hội Thánh, nhưng chúng cho thấy hình ảnh người phụ nữ với tấm khăn đã đi vào đời sống thường ngày như thế nào.

Hội Thánh chưa bao giờ đòi tín hữu phải tin câu chuyện ấy như tin một tín điều. Đó là một truyền thống đạo đức, không phải một phần của đức tin bắt buộc. Nhưng Hội Thánh vẫn giữ nó, vì nó nói lên một sự thật sâu xa của Tin Mừng.

Chúa Giêsu đã nói: "Mỗi lần các ngươi làm điều ấy cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta." Vêrônica là hình ảnh của lời ấy. Bà không thể cứu Chúa khỏi thập giá. Bà không thể làm cho quân lính dừng lại. Bà chỉ có thể làm một việc nhỏ: lau một gương mặt. Và chính trong việc nhỏ ấy, bà nhận được gương mặt của Chúa.

Có một điều đáng suy nghĩ: câu chuyện nói rằng gương mặt Chúa in lên tấm khăn sau khi bà lau mặt Người, chứ không phải trước. Bà không lau mặt Chúa vì muốn có một thánh tích. Bà lau vì thương. Gương mặt Chúa là món quà đến sau, cho người đã dám bước ra khỏi đám đông.

Có lẽ không vị thánh nào gần với đời thường hơn người phụ nữ ấy. Vì ai trong chúng ta cũng có những lúc gặp một người đang vác thập giá của họ: một người mẹ chăm con bệnh, một người bạn vừa mất việc, một người lạ ngồi khóc ở góc bệnh viện. Ta không thể cất thập giá khỏi vai họ. Nhưng ta có thể bước ra khỏi đám đông, và lau cho họ một giọt mồ hôi: một lời hỏi han, một ly nước, một cái nắm tay.