Tổng lãnh thiên thần Gabriel

Gabriel không cầm gươm như Micae, không đi đường xa như Raphael. Mỗi lần ngài xuất hiện trong Kinh Thánh, ngài chỉ làm một việc: mang đến một lời. Một lời giải thích cho người đang bối rối, một lời báo tin cho người đã hết hy vọng, một lời mời cho người sẽ làm thay đổi cả lịch sử. Có người tin, có người nghi ngờ, có người xin được hỏi lại. Nhưng không ai nghe lời ngài xong mà còn giữ nguyên được cuộc đời như cũ.

Kinh Thánh nhắc đến Gabriel bốn lần, hai lần trong Cựu Ước, hai lần trong Tân Ước. Lần nào ngài cũng xuất hiện vào một thời điểm then chốt, khi dân Chúa đang chờ đợi một điều gì đó mà chính họ không dám chắc sẽ đến.

Có một câu Gabriel tự giới thiệu mình mà ít người để ý. Khi ông tư tế Dacaria nghi ngờ lời ngài, Gabriel đáp: "Ta là Gabriel, hằng đứng chầu trước mặt Thiên Chúa" (Lc 1,19). Trong triều đình các vua phương Đông xưa, chỉ những cận thần thân tín nhất mới được đứng chầu trước mặt nhà vua, và được sai đi mang những chiếu chỉ quan trọng nhất. Gabriel đang nói với ông già rằng: lời ông vừa nghe không phải chuyện nhỏ; nó đến thẳng từ trước mặt Thiên Chúa.

Như vậy, việc đầu tiên Gabriel làm trong Kinh Thánh không phải là báo tin mừng, mà là giải thích. Ngài đến bên một người đang hoang mang, và giúp ông hiểu những điều vượt quá sức hiểu của mình. Ông Đanien kể rằng khi thiên thần đến gần, ông sợ hãi ngã sấp mặt xuống đất, và Gabriel chạm vào ông, dựng ông đứng dậy.

Lần thứ hai, trong chương 9, có một chi tiết rất cảm động. Ông Đanien đang cầu nguyện, thú nhận tội lỗi của dân mình, và Gabriel "bay nhanh" đến với ông "vào giờ dâng lễ chiều" (Đn 9,21). Giờ dâng lễ chiều là giờ các tư tế dâng hy lễ ở Đền Thờ Giêrusalem mỗi buổi chiều. Nhưng lúc ấy Đền Thờ đã bị quân Babylon đốt phá gần bảy mươi năm rồi. Không còn bàn thờ, không còn tư tế, không còn hy lễ. Vậy mà ông Đanien vẫn giữ đúng giờ ấy để cầu nguyện, như thể Đền Thờ vẫn còn đó. Và Thiên Chúa đã sai Gabriel đến đúng giờ ấy.

Gabriel mang đến cho ông lời sấm về "bảy mươi tuần lễ", một lời hứa bí nhiệm rằng sẽ có ngày tội lỗi được xóa bỏ, công chính muôn đời được đem lại, và một Đấng được xức dầu sẽ đến. Các Giáo phụ về sau đọc đoạn này như một lời báo trước về Đức Kitô. Ông Đanien không sống để thấy ngày ấy. Nhưng ông ra đi với một lời hứa trong tay.

Ở đó có một ông tư tế già tên Dacaria. Vợ ông, bà Êlisabét, hiếm muộn, và cả hai đã cao tuổi. Thời ấy, không có con là một nỗi buồn lớn, và với nhiều người còn là một sự xấu hổ, như thể mình bị Thiên Chúa quên lãng.

Tin Mừng Luca kể rằng Dacaria được "bắt thăm" để vào dâng hương trong Nơi Thánh. Chi tiết nhỏ ấy có một ý nghĩa lớn: thời đó có đến hàng ngàn tư tế, chia làm hai mươi bốn ban, mỗi ban phục vụ một tuần hai lần trong năm. Việc dâng hương trong Nơi Thánh được định bằng cách bắt thăm, và theo các tài liệu Do Thái cổ, mỗi tư tế chỉ được làm việc ấy nhiều nhất một lần trong đời; nhiều người chờ cả đời mà không đến lượt. Vậy mà giữa ngày trọng đại nhất đời mình, khi đang đứng một mình bên bàn thờ dâng hương, trong làn khói trầm, Dacaria thấy một thiên thần đứng bên phải bàn thờ.

Gabriel báo cho ông: vợ ông sẽ sinh một con trai, đặt tên là Gioan, người sẽ dọn đường cho Đấng Thiên Sai. Và ông già, có lẽ đã cầu xin điều ấy suốt mấy chục năm, đến khi nghe được câu trả lời thì lại không dám tin: "Dựa vào đâu mà tôi biết được điều đó? Vì tôi đã già, và nhà tôi cũng đã lớn tuổi" (Lc 1,18).

Gabriel không giận dữ. Ngài chỉ cho ông một dấu hiệu: ông sẽ bị câm, không nói được cho đến ngày những điều ấy xảy ra. Bên ngoài, dân chúng đứng chờ mãi không thấy ông ra, lấy làm lạ. Khi ông bước ra, ông không nói được gì, chỉ ra dấu. Suốt chín tháng sau đó, ông tư tế già sống trong im lặng, nhìn vợ mình mang thai, và có lẽ đã học được điều mà cả một đời dâng hương chưa dạy được cho ông: có những lời của Thiên Chúa không cần mình hiểu hết mới đón nhận được.

Chỉ đến ngày cậu bé chào đời, khi họ hàng muốn đặt tên theo cha, Dacaria xin tấm bảng và viết: "Tên cháu là Gioan." Ngay lúc ấy, miệng ông mở ra, và lời đầu tiên ông nói sau chín tháng là lời chúc tụng Thiên Chúa.

Lời chào của Gabriel, trong nguyên bản tiếng Hy Lạp, là "Chaire, kecharitōmenē". Chữ đầu tiên, "Chaire", nghĩa đen là "Hãy vui lên!", một lời chào quen thuộc của người Hy Lạp, nhưng cũng vang vọng lời các ngôn sứ xưa kêu gọi "thiếu nữ Sion" hãy vui mừng vì Thiên Chúa đang đến. Chữ thứ hai, "kecharitōmenē", là một chữ rất hiếm, chỉ xuất hiện đúng một lần trong cả Kinh Thánh để gọi một người: "người đã được đổ đầy ân sủng". Bản kinh tiếng Việt dịch là "đầy ơn phúc".

Có một điều thú vị khi so sánh cuộc gặp này với cuộc gặp của Dacaria. Cả hai đều hỏi lại thiên thần. Dacaria hỏi: "Dựa vào đâu mà tôi biết?" Maria hỏi: "Việc ấy sẽ xảy ra cách nào, vì tôi không biết đến việc vợ chồng?" (Lc 1,34). Một bên hỏi để đòi bằng chứng; một bên hỏi để biết mình phải làm gì. Dacaria bị câm; Maria được giải thích. Và câu trả lời của Gabriel cho cô gái trẻ kết thúc bằng một câu mà biết bao người sau này đã bám vào trong những lúc tưởng không còn lối thoát: "Đối với Thiên Chúa, không có gì là không thể làm được" (Lc 1,37).

Tin Mừng không nói Gabriel gặp Maria ở đâu trong làng. Một bản văn Kitô giáo rất cổ từ thế kỷ thứ hai, gọi là "Tiền Phúc Âm Giacôbê", không nằm trong Kinh Thánh, kể rằng lần đầu tiên Maria nghe tiếng chào là lúc cô đang ra giếng múc nước. Vì thế ở Nazareth hôm nay có hai nơi kính nhớ biến cố này. Anh em Chính thống giáo có nhà thờ Thánh Gabriel, xây ngay trên mạch nước cũ của làng; dưới hầm nhà thờ, nước vẫn còn chảy. Còn người Công giáo có Vương cung Thánh đường Truyền Tin, xây trên một hang đá cổ được tin là một phần ngôi nhà của Maria. Trên bàn thờ trong hang có khắc một câu Latinh: "Verbum caro hic factum est", Ngôi Lời đã làm người tại đây. Câu ấy lấy từ Tin Mừng Gioan, nhưng người ta thêm vào một chữ nhỏ, "hic", tại đây, để người hành hương biết mình đang đứng ở đâu.

Những Kitô hữu đầu tiên đã ghép lời chào của Gabriel với lời bà Êlisabét thốt lên khi Maria đến thăm: "Em được chúc phúc hơn mọi người phụ nữ, và người con em đang cưu mang cũng được chúc phúc." Đến khoảng thế kỷ mười một, mười hai, lời chào ghép ấy đã được giáo dân châu Âu đọc như một lời kinh riêng. Phần sau, "Thánh Maria Đức Mẹ Chúa Trời, cầu cho chúng con là kẻ có tội, khi nay và trong giờ lâm tử", được thêm vào muộn hơn nhiều, vào khoảng thế kỷ mười lăm, mười sáu, khi châu Âu vừa đi qua những trận dịch hạch khủng khiếp và người ta tha thiết xin một giờ chết lành. Năm 1568, Thánh Giáo hoàng Piô V đưa trọn bản kinh vào sách Nhật Tụng Rôma, và từ đó nó có hình dạng như ta đọc hôm nay.

Như thế, mỗi lần đọc một kinh Kính Mừng, người tín hữu đang nói lại lời của ba người: lời chào của Gabriel, lời chúc của Êlisabét, và lời van xin của Hội Thánh qua bao thế hệ. Một chuỗi Mân Côi năm chục là năm mươi lần người ta lặp lại lời vị thiên thần đã nói ở Nazareth.

Tục đọc kinh khi nghe chuông bắt đầu ở châu Âu từ thế kỷ mười ba, khi các tu sĩ Phanxicô khuyên giáo dân đọc ba kinh Kính Mừng lúc chuông chiều. Tiếng chuông giữa trưa thì có một câu chuyện riêng. Năm 1456, quân Ottoman vây thành Belgrade, một pháo đài then chốt che chắn cả châu Âu. Đức Giáo hoàng Callistô III truyền cho mọi nhà thờ rung chuông vào giữa trưa để giáo dân dừng lại cầu nguyện cho những người đang giữ thành. Belgrade đứng vững. Và tiếng chuông trưa, từ đó, không bao giờ tắt nữa; nó hòa vào tiếng chuông kinh Truyền Tin mà đến nay nhiều nhà thờ trên thế giới vẫn rung.

Vậy là mỗi ngày ba lần, ở những ngôi làng cách Nazareth hàng vạn cây số, người ta lại nhắc đến cuộc gặp gỡ giữa Gabriel và cô thiếu nữ Galilê, giữa công việc đồng áng, giữa bữa cơm trưa, giữa lúc lên đèn.

Ở tu viện San Marco thành Florence, tu sĩ họa sĩ Fra Angelico vẽ cảnh Truyền Tin trên tường vào khoảng những năm 1440. Đôi cánh của Gabriel trong bức tranh ấy được tô bằng những dải màu như cầu vồng, đỏ, vàng, xanh, như thể ông muốn nói: vị sứ giả mang theo cả vẻ đẹp của trời xuống trần. Bức tranh được vẽ ngay đầu cầu thang dẫn lên phòng các tu sĩ, để mỗi lần lên xuống, họ nhớ dừng lại đọc một kinh Kính Mừng.

Còn bức "Truyền Tin" của chàng họa sĩ trẻ Leonardo da Vinci ở bảo tàng Uffizi có một chi tiết ít người biết: đôi cánh của Gabriel vốn được Leonardo vẽ ngắn, sát theo hình cánh chim thật mà ông say mê quan sát. Về sau, một họa sĩ khác đã vẽ kéo dài đôi cánh ra cho giống kiểu cánh thiên thần quen thuộc thời ấy, và các nhà nghiên cứu vẫn còn thấy dấu vết lớp sơn thêm vào.

Người ta cũng hay vẽ Gabriel thổi kèn trong ngày tận thế, và câu "tiếng kèn của Gabriel" đã thành thành ngữ trong nhiều thứ tiếng. Nhưng thật ra Kinh Thánh không hề nói Gabriel là người thổi kèn. Thư gửi tín hữu Thêxalônica chỉ nói đến "tiếng kèn của Thiên Chúa" và "tiếng tổng lãnh thiên thần" mà không nêu tên ai. Hình ảnh Gabriel cầm kèn là do lòng đạo đức và nghệ thuật về sau ghép vào, có lẽ vì người ta quá quen coi ngài là người báo tin.

Năm 1951, Đức Giáo hoàng Piô XII ban một văn thư tôn Thánh Gabriel làm bổn mạng của ngành viễn thông. Trong văn thư ấy, ngài liệt kê rất cụ thể những việc mà thời đó còn là kỳ diệu: đánh điện tín cho người vắng mặt với tốc độ lạ lùng, gọi điện thoại qua những khoảng cách xa xôi, gửi tin qua sóng vô tuyến, và nhìn thấy những sự việc đang xảy ra ở rất xa. Ngày nay, khi mỗi người cầm trong tay một chiếc điện thoại gửi tin nhắn đi khắp thế giới trong một giây, lời văn năm 1951 ấy đọc lại nghe vừa ngây thơ vừa cảm động. Và vị thiên thần từng bay đến với ông Đanien "vào giờ dâng lễ chiều" nay được coi là bổn mạng của những người làm bưu điện, điện tín, phát thanh, truyền hình, và của tất cả những ai có nghề mang tin đến cho người khác.

Nhìn lại bốn lần Gabriel xuất hiện, có một điều giống nhau: lần nào ngài cũng đến với những người đang chờ đợi. Một ông già lưu đày chờ ngày dân mình được tha. Một ông tư tế già chờ một đứa con. Một dân tộc chờ Đấng Cứu Thế suốt mấy trăm năm. Và lần nào ngài cũng đến đúng lúc người ta ít ngờ nhất: giữa một thị kiến khó hiểu, giữa giờ dâng hương, giữa một ngày thường ở một ngôi làng không ai nhắc đến.

Có lẽ vì thế mà Gabriel gần gũi với chúng ta hơn ta tưởng. Ai trong đời cũng có những điều đang chờ: một đứa con, một tin vui, một lối ra cho món nợ, một người trở về. Gabriel không hứa rằng mọi điều ta chờ đều sẽ đến theo cách ta muốn. Nhưng ngài nhắc ta rằng Thiên Chúa không quên. Lời cầu nguyện của ông Đanien đã được nghe. Lời xin của Dacaria đã được nhận lời, dù ông không dám tin. Và một cô thiếu nữ ở Nazareth đã được chọn, không phải vì cô giàu có hay nổi tiếng, mà vì cô dám thưa: "Này tôi là nữ tỳ của Chúa."

"Đối với Thiên Chúa, không có gì là không thể làm được." Đó là câu Gabriel để lại. Và mỗi lần chuông nhà thờ đổ, người ta lại được nhắc.