Tổng lãnh thiên thần Micae

Người ta có thể nghe câu ấy như một lời thách thức ném thẳng vào mặt kẻ kiêu ngạo, hay như một tiếng kêu lên của người vừa chợt thấy mình bé nhỏ trước Đấng cao cả. Cả hai đều đúng. Suốt hai ngàn năm, người Kitô hữu đã gọi tên Micae khi sợ hãi, khi đau ốm, khi thấy sự dữ mạnh hơn sức mình. Và mỗi lần gọi như thế, họ đồng thời tự nhắc mình câu trả lời: không ai cả. Không có bệnh tật nào, quyền lực nào, bóng tối nào bằng Thiên Chúa.

Kinh Thánh chỉ nhắc đến Micae năm lần. Không có tuổi thơ, không có quê quán, không có ngày qua đời, vì ngài không phải là người. Ngài là một thiên thần, một thụ tạo thiêng liêng được dựng nên để phụng sự Thiên Chúa. Thế nhưng từ năm lần xuất hiện ngắn ngủi ấy, Hội Thánh đã nhận ra một gương mặt rất rõ: người đứng về phía dân Chúa trong những giờ tối tăm nhất. Và từ đó mọc lên những đền thánh trên đỉnh núi, những lời kinh thuộc lòng, những cái tên đặt cho con trẻ, những phong tục dân gian mà đến nay nhiều nơi vẫn giữ, dù không còn nhớ nó bắt đầu từ đâu.

Tên của Micae lại không kể về chính ngài. Nó hướng về Thiên Chúa. Gabriel nghĩa là "Thiên Chúa là sức mạnh", Raphael nghĩa là "Thiên Chúa chữa lành". Còn Micae thì không khẳng định gì cả, chỉ hỏi. Như thể chính cái tên đã muốn người nghe tự trả lời lấy.

Truyền thống Do Thái trước thời Chúa Giêsu đã rất quen với tên Micae. Năm 1947, khi những người chăn dê Bêđuin tình cờ tìm thấy các cuộn sách cổ trong hang động Qumran bên bờ Biển Chết, người ta đọc được trong một cuộn có tên là "Cuộn Chiến Tranh" một bức tranh về trận chiến cuối cùng giữa "con cái ánh sáng" và "con cái bóng tối". Trong đó Thiên Chúa sai đến sự trợ giúp muôn đời "bằng quyền năng của thiên thần uy nghi", để cho "quyền cai quản của Micae" được nâng lên giữa các thần linh. Nghĩa là từ trước khi Tin Mừng được viết ra, dân Chúa đã quen nghĩ về Micae như người được trao nhiệm vụ đứng đầu trong cuộc chiến giữa thiện và ác.

Nhưng để hiểu vì sao họ nghĩ như vậy, phải quay về một ông già đang khóc bên bờ sông, sáu thế kỷ trước Công nguyên.

Sách Đanien kể rằng vào năm thứ ba đời vua Ba Tư Kyrô, tức khoảng năm 536 trước Công nguyên, ông Đanien, lúc ấy đã là một cụ già, để tang suốt ba tuần lễ: không ăn thức ngon, không đụng đến thịt rượu, không xức dầu thơm. Ông cầu nguyện cho dân mình, những người vừa được phép hồi hương nhưng đang gặp đủ mọi cản trở khi về xây lại quê cũ.

Rồi một sứ giả từ trời đến gặp ông bên bờ sông Tigrơ, và nói một điều rất lạ: lời cầu nguyện của ông đã được nghe ngay từ ngày đầu tiên, nhưng sứ giả bị "thủ lãnh nước Ba Tư" cầm chân suốt hai mươi mốt ngày. Chỉ khi Micae, "một trong những thủ lãnh hàng đầu", đến giúp, đường mới mở ra (Đn 10,13).

Hai mươi mốt ngày. Đúng bằng ba tuần ông Đanien ăn chay khóc lóc. Đoạn văn cổ ấy vén cho người đọc thấy một điều mà mắt thường không thấy: có những lúc lời cầu nguyện tưởng như rơi vào khoảng không, nhưng thật ra nó đã được nghe từ ngày đầu, và ở một nơi mình không nhìn thấy, đang có người chiến đấu cho mình.

Gần cuối sách, lời hứa được nói rõ hơn nữa: "Thời ấy, Micae, vị thủ lãnh lớn lao, sẽ đứng lên, người vẫn bảo vệ con cái dân ngươi. Đó sẽ là một thời khốn quẫn chưa từng có… Nhưng thời ấy, dân ngươi sẽ được thoát nạn" (Đn 12,1).

"Người vẫn bảo vệ con cái dân ngươi." Từ một câu Kinh Thánh ấy, các Kitô hữu đầu tiên đã quen gọi Micae là Đấng bảo vệ dân Chúa. Rồi khi dân Chúa mở rộng thành cả Hội Thánh, ngài được tôn kính như Đấng bảo vệ Hội Thánh, một danh hiệu người ta vẫn dùng cho đến hôm nay.

Thánh Giuđa nhắc lại một truyền thống xưa của người Do Thái: khi ông Môsê qua đời trên núi Nơbô, Micae đã tranh luận với ma quỷ về thi hài của ông. Sách Đệ Nhị Luật kể rằng chính Thiên Chúa đã chôn cất Môsê trong một thung lũng, và "cho đến ngày nay, không ai biết mộ ông ở đâu" (Đnl 34,6). Có lẽ từ khoảng trống bí ẩn ấy mà người xưa kể thêm câu chuyện Micae canh giữ thi hài vị ngôn sứ lớn nhất của dân Israel, không để kẻ thù chiếm lấy. Câu chuyện đầy đủ nằm trong một cuốn sách cổ nay đã thất lạc; ta chỉ còn biết nó qua mấy dòng Thánh Giuđa trích lại.

Điều đáng chú ý không phải là cuộc tranh luận, mà là cách Micae nói. Thánh Giuđa viết: ngay cả trong lúc ấy, Micae "đã không dám dùng lời nhục mạ mà kết án", nhưng chỉ nói: "Xin Chúa phạt ngươi!" (Gđ 9).

Vị thủ lãnh lớn lao của các đạo binh trên trời, đứng trước chính kẻ thù của Thiên Chúa, đã không tự cho mình quyền mắng nhiếc hay phán xét. Ngài trao việc ấy lại cho Thiên Chúa. Thánh Giuđa kể chuyện này để nhắc những tín hữu đang nóng nảy chê bai, chửi bới người khác trong cộng đoàn: đến thiên thần còn không dùng lời lẽ hỗn hào, huống chi là chúng ta.

Đó là một nét rất khác với hình ảnh người chiến binh vung gươm mà ta quen thấy trong tranh. Sức mạnh của Micae không nằm ở chỗ nói to nhất, nói cuối cùng. Nó nằm ở chỗ ngài biết mình là ai, và biết ai mới là Đấng xét xử.

Thánh Gioan thấy một thị kiến: một Người Phụ Nữ mặc áo mặt trời, chân đạp mặt trăng, sắp sinh con; và một con Rồng đỏ lớn có bảy đầu, đứng chực sẵn để nuốt đứa trẻ vừa lọt lòng. Rồi "có giao chiến trên trời: Micae và các thiên thần của người giao chiến với con Rồng. Con Rồng cũng giao chiến, cùng với các thiên thần của nó, nhưng nó không thắng được, và chẳng còn chỗ cho chúng ở trên trời nữa" (Kh 12,7–8). Con Rồng, "con Rắn xưa, cũng gọi là ma quỷ và Satan", bị quăng xuống đất.

Sách Khải Huyền viết bằng hình ảnh. Nó không kể một trận đánh có ngày giờ cụ thể, mà nói với những con người đang bị bách hại một điều họ cần nghe hơn cả: sự dữ có thể còn gầm gừ trên mặt đất, nhưng trên trời, nó đã thua rồi. Kết cục đã được định đoạt, dù hôm nay mình còn phải chịu khổ.

Từ trang sách này, suốt nhiều thế kỷ, các họa sĩ đã vẽ Micae trong bộ áo giáp, tay cầm gươm hay giáo, chân đạp lên con rồng. Có nơi vẽ ngài cầm thêm một chiếc cân, vì lòng đạo đức bình dân thời Trung cổ tin rằng ngài là người đưa linh hồn kẻ chết đến trước tòa Thiên Chúa.

Năm 1518, danh họa Raffaello vẽ bức "Thánh Micae chiến thắng Satan" làm quà gửi vua nước Pháp; bức tranh nay vẫn treo ở bảo tàng Louvre. Hơn một trăm năm sau, họa sĩ Guido Reni vẽ một bức Thánh Micae cho nhà thờ dòng Capuchinô ở Rôma. Người ta còn truyền nhau một giai thoại khó kiểm chứng: Reni đã lén vẽ gương mặt con quỷ dưới chân thánh Micae giống hệt một vị hồng y từng nói xấu mình. Thật hay không thì không ai biết, nhưng giai thoại ấy cho thấy người xưa nhìn bức tranh gần gũi đến mức nào: con quỷ không ở đâu xa, nó có thể mang gương mặt của những mối hiềm khích rất đời thường.

Có một điều lạ ở hầu hết các bức tranh cổ về Micae: gương mặt ngài thường bình thản. Không có vẻ hằn học của kẻ đang đánh nhau, không có nụ cười đắc thắng. Chỉ có sự vững vàng của người biết Thiên Chúa đã chiến thắng, và mình chỉ đang làm phần việc được giao.

Trong lá thư ấy, ở những dòng cuối, Thánh Phaolô nhắn riêng một người tên Ackhíppô: "Hãy lo chu toàn công việc anh đã nhận lãnh trong Chúa" (Cl 4,17). Truyền thống Chính thống giáo kể rằng về sau, chính Ackhíppô trông coi một nhà nguyện nhỏ kính Tổng lãnh thiên thần Micae gần Côlôxê, bên một mạch nước mà người đau ốm tìm đến xin ơn chữa lành. Những người ngoại giáo trong vùng ghen ghét, bèn hợp sức đào mương, nắn dòng hai con sông cho nước ập thẳng vào nhà nguyện. Đêm ấy, theo truyền thống kể lại, Micae hiện ra, lấy cây gậy vạch một đường trên núi đá; đá nứt toác, và cả dòng nước lũ đổ ào xuống khe sâu, chảy ngầm dưới lòng đất, bỏ lại nhà nguyện nguyên vẹn.

Từ đó nơi ấy mang tên Chônê, trong tiếng Hy Lạp nghĩa là "chỗ nước đổ xuống". Đến nay, các Giáo hội phương Đông vẫn mừng "Phép lạ của Tổng lãnh thiên thần Micae ở Chônê" vào ngày 6 tháng 9. Họ gọi ngài bằng một danh hiệu rất đẹp: Archistrategos, "vị Tổng tư lệnh", và mừng lễ chính của ngài vào ngày 8 tháng 11 chứ không phải 29 tháng 9 như bên Công giáo Rôma.

Câu chuyện Chônê là truyền thống, không có hồ sơ lịch sử nào để kiểm chứng từng chi tiết. Nhưng nó cho thấy người Kitô hữu thuở đầu đã hình dung Micae thế nào: không phải một chiến binh đi chinh phạt ai, mà là người đứng ra che chắn cho một nhà nguyện nhỏ, một mạch nước chữa lành, một cộng đoàn yếu thế.

Câu chuyện, được chép lại trong một cuốn sách cổ viết từ khoảng thế kỷ thứ tám, bắt đầu rất đời thường: năm 490, một điền chủ giàu có vùng Siponto tên Garganô bị lạc mất con bò đẹp nhất trong đàn. Tìm mãi, ông thấy nó đứng ngay trước một cửa hang trên đỉnh núi. Tức giận vì con vật bướng bỉnh, ông giương cung bắn một mũi tên tẩm độc. Nhưng mũi tên quay ngược lại giữa không trung và trúng chính người bắn.

Nghe chuyện lạ, Giám mục Lôrensô thành Siponto truyền cho dân chúng ăn chay cầu nguyện ba ngày. Và theo truyền thống, Tổng lãnh thiên thần Micae đã hiện ra với ngài, cho biết hang đá ấy là nơi ngài chọn và tự mình gìn giữ. Đến năm 493, khi giám mục định đến làm phép thánh hiến hang đá, ngài lại được cho biết không cần nữa: chính Micae đã thánh hiến nơi ấy rồi. Người ta kể rằng khi bước vào, đoàn rước thấy trong hang đã có sẵn một bàn thờ phủ khăn đỏ.

Suốt hơn một nghìn năm sau đó, hang đá trên núi Gargano trở thành một trong những nơi hành hương lớn nhất châu Âu. Người Lombard, dân tộc từ phương bắc tràn xuống cai trị nước Ý thế kỷ thứ sáu, vốn quý chuộng hình ảnh vị thiên thần chiến binh, đã biến nơi này thành đền thánh quốc gia của họ. Năm 2011, UNESCO công nhận đền thánh là di sản thế giới.

Trong số hàng triệu người hành hương qua các thế kỷ, có một người đi bộ từ vùng Umbria xa xôi xuống: Thánh Phanxicô Assisi, người rất sùng kính Thánh Micae, năm nào cũng ăn chay bốn mươi ngày để dọn mừng lễ ngài. Truyền thống kể rằng khi đến cửa hang, Phanxicô dừng lại, không dám bước vào vì thấy mình bất xứng. Ngài chỉ quỳ ở ngưỡng cửa cầu nguyện, rồi lấy đá khắc lên vách một dấu thánh giá nhỏ hình chữ T, dấu hiệu ngài vẫn dùng để ký tên.

Truyền thống kể rằng năm 708, Giám mục Aubert thành Avranches nằm mơ thấy Tổng lãnh thiên thần Micae truyền cho ông xây một nhà nguyện trên hòn đảo đá ngoài khơi, khi ấy còn gọi là Mont Tombe. Ông cho đó chỉ là giấc mơ, không làm gì cả. Micae hiện đến lần thứ hai, ông vẫn chần chừ. Đến lần thứ ba, theo lời kể, vị thiên thần ấn ngón tay vào đầu ông, và khi thức dậy, ông sờ thấy trên sọ mình có một lỗ thủng. Lần này thì ông không dám cãi nữa.

Nhà nguyện nhỏ được cung hiến ngày 16 tháng 10 năm 709. Từ đó, qua mười ba thế kỷ, nó lớn dần thành một đan viện đồ sộ vươn lên từ mặt biển. Mỗi ngày thủy triều lên, con đường nối đảo với đất liền chìm dưới nước; người hành hương xưa phải canh giờ nước rút để đi bộ qua bãi cát, và không ít người đã bị nước triều hay cát lún cuốn mất.

Chiếc sọ của Thánh Aubert, với lỗ thủng tròn trên trán, đến nay vẫn được trưng bày trong một hộp kính ở nhà thờ Saint-Gervais thành Avranches, bên kia vịnh. Các nhà nghiên cứu hoài nghi cho rằng đó là dấu vết của một ca khoan sọ chữa bệnh thời xưa. Người hành hương thì vẫn đến đứng nhìn, và mỉm cười với câu chuyện về một vị giám mục cứng đầu.

Trong Chiến tranh Trăm năm giữa Anh và Pháp, quân Anh vây hãm Mont-Saint-Michel nhiều năm liền nhưng không bao giờ chiếm được. Ngọn núi đứng vững trở thành biểu tượng cho niềm hy vọng của cả nước Pháp. Cũng chính vào thời ấy, ở làng Domrémy, một cô bé nông dân mười ba tuổi đang đứng giữa vườn nhà vào một buổi trưa hè thì nghe có tiếng nói từ phía bên phải, giữa một luồng sáng lớn. Về sau, trước tòa án, cô khai rằng tiếng nói đầu tiên ấy là của Thánh Micae, và ngài chỉ dặn cô một điều rất giản dị: hãy ngoan, và năng đi nhà thờ. Cô bé ấy là Gioanna Đắc.

Truyền thống kể rằng năm 590, dịch hạch tàn phá thành Rôma, chính Đức Giáo hoàng Pêlagiô II cũng chết vì dịch. Vị giáo hoàng mới, Thánh Grêgôriô Cả, dẫn toàn dân đi kiệu sám hối khắp thành phố suốt ba ngày, vừa đi vừa hát kinh cầu. Người ta nói có những người đang đi trong đoàn kiệu thì gục xuống chết ngay giữa đường. Khi đoàn rước đến gần lăng Hađrianô, người ta thấy trên đỉnh lăng có Tổng lãnh thiên thần Micae đang tra thanh gươm còn nhỏ máu vào vỏ. Ít lâu sau, cơn dịch chấm dứt. Từ đó, pháo đài mang tên Castel Sant'Angelo, Lâu đài Thiên Thần.

Bức tượng trên đỉnh đã được thay nhiều lần. Bức tượng bằng đá cẩm thạch do nhà điêu khắc Raffaello da Montelupo tạc năm 1536 nay được đặt trong sân bên trong lâu đài; bức tượng đồng đang đứng trên đỉnh là của Peter Anton von Verschaffelt, đúc năm 1753. Còn những người yêu âm nhạc thì biết lâu đài ấy qua một cảnh khác hẳn: màn cuối vở nhạc kịch Tosca của Puccini, khi nhân vật nữ chính gieo mình từ bờ thành xuống, ngay dưới chân vị thiên thần tra gươm.

Ở nước Anh thời Trung cổ, ngày lễ Thánh Micae, gọi là Michaelmas, trở thành một trong bốn "ngày quý" của năm: ngày kết thúc mùa gặt, ngày nông dân trả tiền thuê đất, ngày thuê người làm công mới, ngày các quan tòa bắt đầu phiên xử. Đến nay, học kỳ mùa thu ở hai đại học cổ Oxford và Cambridge vẫn mang tên "học kỳ Micae". Người ta còn có tục ăn một con ngỗng béo vào ngày này, và truyền nhau câu vè: "Ăn ngỗng ngày Thánh Micae, cả năm chẳng thiếu tiền nhà". Loài cúc tím nở rộ vào cuối tháng 9 cũng được dân quê gọi là "cúc Micae".

Năm 1969, khi Hội Thánh sắp xếp lại lịch phụng vụ sau Công đồng Vaticanô II, ngày 29 tháng 9 trở thành ngày mừng chung ba Tổng lãnh thiên thần có tên trong Kinh Thánh. Ba vị, ba cái tên, ba cách Thiên Chúa đến với con người: Micae bảo vệ, Gabriel báo tin, Raphael chữa lành và đồng hành.

Nhiều thế hệ người Công giáo, kể cả ở Việt Nam, đã thuộc lòng lời kinh ấy từ nhỏ, đọc quỳ dưới chân bàn thờ khi linh mục vừa dâng lễ xong: xin Tổng lãnh thiên thần Micae gìn giữ chúng con trong cơn giao chiến, chống lại sự gian ác và cạm bẫy của ma quỷ.

Năm 1964, khi Thánh lễ được canh tân sau Công đồng, những lời kinh đọc sau lễ không còn bắt buộc nữa. Nhưng lời kinh Thánh Micae chưa bao giờ biến mất. Ngày 24 tháng 4 năm 1994, Thánh Gioan Phaolô II nói với các tín hữu: dù lời kinh này không còn đọc cuối Thánh lễ nữa, xin mọi người đừng quên nó, hãy tiếp tục đọc để được trợ giúp trong cuộc chiến chống lại sức mạnh của bóng tối.

Ngày 5 tháng 7 năm 2013, trong vườn Vatican, Đức Giáo hoàng Phanxicô ngồi cạnh Đức Giáo hoàng danh dự Bênêđictô XVI, làm phép một bức tượng Thánh Micae mới, rồi dâng Thành Vatican cho sự bảo trợ của Thánh Giuse và Thánh Micae. Năm năm sau, đúng ngày 29 tháng 9 năm 2018, ngài xin các tín hữu khắp thế giới lần chuỗi Mân Côi mỗi ngày trong tháng Mười, và kết thúc bằng lời kinh cổ "Chúng con chạy đến dưới sự che chở của Mẹ" cùng lời kinh Thánh Micae, trong lúc Hội Thánh đang trải qua nhiều sóng gió.

Trước đó, Đức Piô XII đã tôn Thánh Micae làm bổn mạng của ngành cảnh sát, những người mỗi ngày đứng giữa người dân và nguy hiểm. Ở nhiều giáo xứ Việt Nam, Thánh Micae là bổn mạng của các đội giữ trật tự, các hội đoàn thanh niên.

Nhìn lại, những gì ta biết chắc về Micae thì rất ít: năm câu Kinh Thánh. Phần còn lại là truyền thống: những giấc mơ, những hang đá, những dòng sông đổi hướng, những ngọn núi giữa biển. Không phải chuyện nào cũng kiểm chứng được như một biên bản. Nhưng tất cả đều cho thấy một điều có thật: trong những lúc con người sợ hãi nhất, vì dịch bệnh, chiến tranh, lũ lụt hay chỉ vì một giấc mơ khó hiểu, họ đã ngước lên và gọi tên Micae.

Và có lẽ điều gần gũi nhất ngài để lại cho chúng ta không phải là thanh gươm, mà là câu hỏi mang trong tên ngài. Mỗi khi ta sợ một điều gì quá mức mình, một căn bệnh, một món nợ, một người có quyền trên mình, một thói xấu mãi không bỏ được, câu hỏi ấy vẫn còn nguyên giá trị: Ai bằng Thiên Chúa?

Micae không chiến thắng vì ngài mạnh. Ngài chiến thắng vì ngài đứng đúng chỗ, ở bên Thiên Chúa. Và điều đó, một đứa trẻ, một bà mẹ quê, một ông già yếu đuối nhất cũng có thể làm được.