Thánh Barbara

Tên bà được đặt cho một thành phố bên bờ Thái Bình Dương. Tên bà, trong tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý, còn là tên gọi căn hầm chứa thuốc súng trên các chiến thuyền. Ở Ba Lan, những người thợ mỏ than mặc lễ phục đi diễu hành vào ngày lễ của bà. Ở Đức và Áo, vào ngày 4 tháng 12, người ta cắt một cành anh đào khô cắm vào lọ nước, chờ nó nở hoa đúng dịp Giáng Sinh. Và ở Việt Nam, không biết bao nhiêu thiếu nữ Công giáo mang tên thánh Barbara.

Thế nhưng, nếu hỏi các sử gia rằng Barbara sinh năm nào, sống ở đâu, chết ra sao, họ sẽ trả lời thật thà: chúng ta không biết chắc. Câu chuyện về bà là một câu chuyện được kể lại, được tô điểm qua nhiều thế kỷ, và bài viết này sẽ kể nó đúng như vậy: như một câu chuyện mà Hội Thánh đã yêu mến và truyền lại, chứ không phải một bản biên niên sử.

Không có tài liệu nào từ thời ấy nhắc đến bà. Không có ngôi mộ cổ nào được xác định chắc chắn. Chính vì thế, năm 1969, khi Hội Thánh xem xét lại toàn bộ lịch phụng vụ, lễ Thánh Barbara đã được rút khỏi lịch chung của toàn Hội Thánh, cùng với một số vị thánh khác có câu chuyện thiếu cơ sở lịch sử.

Nhưng cần hiểu cho đúng: Hội Thánh không tuyên bố Barbara không có thật. Bà không bị "xóa tên khỏi danh sách các thánh" như nhiều người vẫn tưởng. Tên bà vẫn có trong Sách Các Thánh Tử đạo Rôma, cuốn danh mục chính thức các thánh của Hội Thánh Công giáo, vào ngày 4 tháng 12. Các giáo phận, giáo xứ, những người mang tên bà vẫn có thể mừng lễ và kính nhớ bà. Chỉ là Hội Thánh không buộc cả thế giới phải mừng chung một lễ khi những gì ta biết về vị ấy chủ yếu là truyền thống.

Có lẽ cũng như nhiều gia đình Việt Nam, có một cụ tổ mà ai cũng kính nhớ, nhưng không ai còn nhớ rõ cụ sinh năm nào, làm gì, chỉ còn truyền lại vài câu chuyện qua lời kể của ông bà. Không biết rõ không có nghĩa là không có.

Nhưng chính trong tòa tháp ấy, người thiếu nữ bắt đầu suy nghĩ. Nhìn qua cửa sổ, thấy trời đất, núi sông, cô tự hỏi: những bức tượng thần bằng đá, bằng gỗ mà cha cô thờ lạy, làm sao có thể tạo nên tất cả những điều kỳ diệu này? Truyện kể rằng cô tìm cách liên lạc với các Kitô hữu, được nghe về Thiên Chúa duy nhất, và được rửa tội một cách bí mật.

Một lần, khi người cha đi xa, ông cho thợ xây thêm một nhà tắm trong tháp, với hai cửa sổ. Barbara bảo thợ trổ thêm một cửa sổ thứ ba. Khi người cha trở về và hỏi vì sao, cô trả lời: ba cửa sổ tượng trưng cho Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần, ánh sáng của Ba Ngôi chiếu soi linh hồn con người.

Từ chi tiết ấy, trong hầu hết các bức tranh, tượng cổ, Thánh Barbara được vẽ đứng bên cạnh một tòa tháp có ba cửa sổ. Nếu bạn vào một nhà thờ cổ ở châu Âu và thấy tượng một thiếu nữ cầm tòa tháp nhỏ trên tay, đó chính là bà.

Người cha lôi con gái về, đánh đập, rồi tự mình giao cô cho quan tổng trấn. Viên quan dùng mọi cách tra tấn để bắt cô chối đạo: đánh đòn, đốt bằng đuốc, bắt đi giữa phố trong nhục nhã. Truyện kể rằng mỗi đêm, trong ngục, Barbara được Chúa chữa lành những vết thương, và sáng hôm sau cô lại đứng trước tòa, vẫn bình an. Có một người phụ nữ tên Juliana, chứng kiến sự can đảm của cô, cũng tuyên xưng đức tin và cùng chịu tử đạo với cô.

Cuối cùng, cô bị kết án chém đầu. Và điều khủng khiếp nhất của câu chuyện là: chính người cha đòi được tự tay thi hành bản án. Ông đưa con lên núi và chém đầu con gái mình.

Câu chuyện này, dù không có hồ sơ lịch sử, vẫn làm người nghe rùng mình qua bao thế kỷ, vì nó nói về một điều có thật trong đời: có khi người làm ta đau nhất lại là người lẽ ra phải thương ta nhất. Và có những người trẻ, để giữ niềm tin, đã phải trả giá bằng chính mối quan hệ với gia đình mình. Ở Việt Nam, trong những thời kỳ cấm đạo, cũng từng có những người con bị cha mẹ, anh em ngoại đạo tố giác, bỏ rơi. Câu chuyện Barbara vì thế không xa lạ.

Thời Trung cổ, người ta cầu xin bà để được che chở khỏi sét đánh và bão tố. Rồi khi thuốc súng được đưa vào châu Âu, và những khẩu đại bác đầu tiên xuất hiện, tiếng nổ và ánh chớp của chúng làm người ta liên tưởng đến tia sét. Những người lính pháo binh, những người làm việc với thuốc nổ, vốn luôn có nguy cơ chết bất ngờ, đã chọn Thánh Barbara làm bổn mạng.

Trên các chiến thuyền Tây Ban Nha và Ý, người ta thường đặt một bức ảnh Thánh Barbara trong căn hầm chứa thuốc súng, xin bà gìn giữ con tàu khỏi cháy nổ. Lâu dần, chính căn hầm ấy được gọi bằng tên bà. Đến nay, trong từ điển tiếng Tây Ban Nha vẫn có chữ "santabárbara", nghĩa là "hầm chứa thuốc súng trên tàu". Một vị thánh thiếu nữ trở thành tên gọi của nơi nguy hiểm nhất trên một con tàu chiến.

Rồi đến những người thợ mỏ, những người làm việc trong lòng đất, giữa khí độc và những vụ nổ, những người mỗi sáng xuống hầm không biết chiều có trở lên được không. Họ cũng chọn Thánh Barbara. Ở Ba Lan, ngày 4 tháng 12 được gọi thân mật là "Barbórka", ngày hội của thợ mỏ. Những người thợ mỏ mặc lễ phục đen có mũ lông, đi dự lễ, rồi họp mặt. Trong nhiều hầm mỏ ở Đức, Áo, Ba Lan, người ta vẫn đặt một tượng Thánh Barbara nhỏ ở lối vào đường hầm.

Lính cứu hỏa, thợ đúc, kiến trúc sư, những người làm nghề nguy hiểm, và cả những ai sợ chết bất đắc kỳ tử, đều tìm đến bà. Trong tranh cổ, Thánh Barbara thường cầm một chén thánh với Mình Thánh Chúa ở trên. Đó là vì người ta tin rằng bà cầu bầu cho những ai kính mến bà không phải chết mà chưa kịp lãnh các bí tích sau cùng. Với người xưa, chết bất ngờ, không kịp xưng tội, không kịp rước Chúa, là điều đáng sợ nhất.

Ngày 4 tháng 12, khi mùa đông đã bắt đầu và cây cối trơ trụi, người ta ra vườn cắt một cành anh đào, có khi là cành táo hay cành đào, đem vào nhà cắm trong lọ nước ở chỗ ấm. Họ thay nước mỗi ngày, và chờ. Nếu cành cây nở hoa đúng vào đêm Giáng Sinh, đó là dấu hiệu của một năm mới may mắn. Những cành cây ấy được gọi là "cành Barbara".

Có một truyền thuyết giải thích phong tục ấy: khi bị giam trong ngục, Barbara tìm thấy một cành anh đào khô vướng vào áo mình. Cô cắm nó vào cốc nước uống, mỗi ngày dành lại vài giọt nước tưới cho nó. Và đúng ngày cô bị đưa đi hành quyết, cành cây khô nở hoa.

Dù truyền thuyết ấy có thật hay không, hình ảnh một cành cây khô nở hoa giữa mùa đông là một hình ảnh rất Kitô giáo: sự sống nảy ra từ chỗ tưởng như đã chết, như Mùa Vọng chờ Chúa đến, như niềm hy vọng của những người đang trong ngục tối. Các gia đình Công giáo ở châu Âu dùng cành Barbara như một cách dạy con cái chờ đợi Giáng Sinh: mỗi ngày thay nước, mỗi ngày nhìn xem nụ đã nhú chưa, như mỗi ngày dọn lòng chờ Chúa.

Hai trăm năm sau, các tu sĩ Phanxicô lập ở đó một nhà truyền giáo, và dần dần, nơi ấy thành một thành phố. Đến nay, hàng trăm ngàn người sống ở thành phố Santa Barbara bên bờ biển California, và phần lớn không biết tên thành phố mình đến từ một đêm bão biển và lời tạ ơn một vị thánh thiếu nữ.

Ở phía bên kia thế giới, tại Kyiv, thủ đô Ukraina, có một thánh tích được tôn kính là cánh tay của Thánh Barbara. Theo truyền thống, năm 1108, một công chúa Byzantine khi về làm vợ một vị đại công tước xứ Kyiv đã mang theo thánh tích ấy từ Constantinopolis. Suốt nhiều thế kỷ, nó được giữ ở Đan viện Thánh Micae Mái Vòm Vàng, và các cô dâu ở Kyiv thường đến cầu nguyện trước thánh tích xin được hạnh phúc. Tính xác thực của thánh tích này, cũng như nhiều thánh tích cổ khác, không thể kiểm chứng; nhưng nó cho thấy lòng kính mến Thánh Barbara đã lan từ Đông sang Tây.

Thời Trung cổ, Thánh Barbara còn được xếp vào nhóm "Mười bốn vị thánh cứu giúp", mười bốn vị thánh mà người dân Đức tin là đặc biệt mau mắn giúp đỡ trong những cơn hoạn nạn, nhất là trong những trận dịch hạch khủng khiếp của thế kỷ mười bốn.

Trong bức tranh, Thánh Barbara ngồi ở tiền cảnh, đọc sách. Phía sau bà là một tòa tháp Gothic khổng lồ, và điều làm bức tranh trở nên sống động là tòa tháp ấy đang được xây: có giàn giáo, có những người thợ đang khiêng đá, đang đục đẽo, có cần trục kéo vật liệu lên cao, có người đứng trên đỉnh tháp. Van Eyck đã biến tòa tháp giam cầm trong truyền thuyết thành một công trường sống động của thành phố châu Âu thế kỷ mười lăm.

Các nhà nghiên cứu nghệ thuật vẫn tranh luận: đây là một bức tranh bỏ dở, hay một bức phác thảo được cố ý giữ lại như vậy? Dù thế nào, nó cho thấy người thời ấy đã sống với câu chuyện Barbara gần gũi đến mức nào. Tòa tháp của bà không phải một thứ xa xôi trong truyện cổ, mà giống như những tháp nhà thờ đang mọc lên ngay trong thành phố họ.

Những người thợ xây, thợ đá, kiến trúc sư thời ấy đã chọn Thánh Barbara làm bổn mạng, chính vì tòa tháp ấy. Và mỗi khi một tháp chuông được hoàn thành, không ít nơi đã đặt một tượng Thánh Barbara nhỏ trong đó, xin bà che chở khỏi sét đánh, nỗi sợ lớn nhất của những công trình cao nhất thành phố.

Hội Thánh trả lời bằng cách phân biệt hai điều. Một là những gì ta biết chắc về lịch sử, và Hội Thánh không bao giờ muốn tín hữu nhầm truyền thuyết với sự thật. Chính vì tôn trọng sự thật mà năm 1969, lễ Thánh Barbara được rút khỏi lịch chung. Hai là lòng đạo đức của hàng ngàn năm, những lời cầu nguyện, những người đã được an ủi, những thợ mỏ đã xuống hầm với một lời cầu xin trên môi. Điều ấy cũng là thật.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đằng sau câu chuyện được tô điểm ấy, có thể có một thiếu nữ thật đã chịu tử đạo trong một cuộc bách hại, mà tên tuổi và ký ức được cộng đoàn giữ lại, rồi được kể đi kể lại, thêm thắt qua nhiều thế hệ. Trong những thế kỷ đầu, có hàng ngàn Kitô hữu chịu chết mà không ai ghi lại tên. Barbara có thể là gương mặt đại diện cho họ.

Và dù chi tiết nào đúng, chi tiết nào không, câu chuyện ấy vẫn nói lên những điều rất thật về đức tin: tìm thấy Thiên Chúa qua vẻ đẹp của tạo vật; giữ niềm tin cả khi phải trả giá bằng tình thân; bình an giữa đau khổ; và hy vọng như một cành cây khô vẫn có thể nở hoa.

Nếu bạn mang tên Barbara, bạn không cần lo rằng vị bổn mạng của mình "không có thật". Bạn chỉ cần biết rằng những gì ta biết về bà đến từ lời kể của Hội Thánh qua nhiều thế kỷ, chứ không từ sử sách. Và những lời kể ấy đã giúp biết bao người sống can đảm hơn.

Có lẽ hình ảnh đẹp nhất để nhớ về Thánh Barbara không phải là tòa tháp, cũng không phải thanh gươm hay tia sét, mà là cành anh đào khô trong cốc nước. Mỗi ngày vài giọt nước, trong một căn ngục tối. Không ai biết nó sẽ nở hoa. Nhưng người thiếu nữ vẫn tưới.

Đời mỗi người cũng có những mùa đông như thế: một căn bệnh kéo dài, một người thân xa cách, một lời cầu nguyện mãi chưa thấy được đáp lời. Barbara nhắc ta cứ tưới những giọt nước nhỏ của mình mỗi ngày: một lời kinh, một việc lành, một chút kiên nhẫn. Có những cành cây chỉ nở hoa vào đúng đêm Giáng Sinh.