Khi quân lính vây Kẻ Mốt và bắt mọi người bước qua thập giá, anh Vinh vẫn chưa được rửa tội. Anh chưa chính thức là người Công giáo. Anh có thể bước qua, và chẳng ai trách anh cả. Nhưng anh nói: tôi thà chết chứ không bao giờ chịu đạp lên Thánh Giá, vì tôi biết đạo Chúa Giêsu là đạo thật.
Người làm thuê học giáo lý
Stêphanô Nguyễn Văn Vinh sinh năm 1813 tại làng Bồ Trang, tỉnh Thái Bình, trong một gia đình nghèo, chưa theo đạo. Anh đến Kẻ Mốt làm thuê, làm tá điền.
Ở đó, anh quen những người trong xứ đạo. Anh bắt đầu đi học các lớp giáo lý, học thuộc một số kinh. Anh đang trên đường tìm đến với Chúa, từng bước một.
Cùng quê Bồ Trang với anh còn có anh Augustinô Nguyễn Văn Mới, cũng là người làm thuê ở Kẻ Mốt, đã được rửa tội trước đó.
Ngày 29 tháng 6 năm 1838
Quân lính vây làng Kẻ Mốt, bắt cha Phêrô Nguyễn Văn Tự, và buộc tất cả dân làng bước qua thập giá.
Anh Vinh chưa được rửa tội. Về lý thuyết, anh không phải người Công giáo. Nhưng anh đứng ra trước quân lính và nói:
"Tôi thà chết chứ không bao giờ chịu đạp lên Thánh Giá, vì tôi biết đạo Chúa Giêsu là đạo thật."
Anh bị bắt như những người Công giáo khác, giải về Bắc Ninh.
Được rửa tội trong ngục
Trong ngục Bắc Ninh, cha Tự đã rửa tội cho anh. Anh chọn tên thánh là Stêphanô, tên của vị tử đạo tiên khởi trong Giáo Hội. Có lẽ anh đã biết con đường phía trước của mình.
Nước rửa tội đổ lên đầu anh không phải trong nhà thờ lộng lẫy, mà trong một căn ngục tối. Và cũng chính nơi ấy, người đã rửa tội cho anh sẽ ra đi trước.
Năm anh em
Tháng 9 năm 1838, cha Tự và ông lang Giuse Hoàng Lương Cảnh bị xử. Anh Vinh ở lại trong ngục với bốn người: thầy Phanxicô Xaviê Hà Trọng Mậu, thầy Đaminh Bùi Văn Úy, anh Augustinô Mới, anh Tôma Nguyễn Văn Đệ.
Năm anh em cùng xin gia nhập Dòng Ba Đa Minh. Họ học giáo lý, chia sẻ giáo lý với các bạn tù. Người mới rửa tội giờ lại dạy giáo lý cho người khác. Năm anh em đã giúp được bốn mươi bốn người lãnh nhận phép rửa ngay trong ngục.
Hãy nghĩ đến điều ấy: một nhà tù trở thành nơi truyền giáo. Những người bị bắt vì đạo lại đem đạo đến cho những người bị giam cùng.
Quỳ lạy Thánh Giá
Quan nhiều lần đưa họ ra trước thập giá, hứa tha nếu bước qua. Năm anh em quỳ xuống lạy Thánh Giá và cầu nguyện:
"Lạy Chúa! Xin cứu chúng con, con xin phó thác hồn con trong tay Chúa."
Quan thất vọng đến mức phải thốt lên:
"Bọn này không thể tha thứ được, mà chúng có thèm được tha đâu!"
Cổ Mễ, ngày 19 tháng 12 năm 1839
Ngày 19 tháng 12 năm 1839, anh Stêphanô Vinh bị xử giảo tại pháp trường Cổ Mễ, cùng bốn người anh em. Thi hài anh được đưa về Hương La, xứ Tử Nê.
Anh được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của anh là 19 tháng 12.
Đức tin trước nghi thức
Anh Vinh nhắc chúng ta rằng đức tin không bắt đầu từ ngày rửa tội. Nó bắt đầu từ lúc một con người nhận ra Chúa là thật, và chọn đi theo Ngài.
Anh tuyên xưng đức tin trước cả khi được rửa tội. Anh dạy giáo lý khi mới được rửa tội. Anh chết vì đạo khi mới là Kitô hữu hơn một năm. Nhưng trong hơn một năm ấy, anh đã sống đức tin trọn vẹn hơn nhiều người giữ đạo cả đời.