Khi chàng trai Valentín rời làng quê xứ Basque, có người hỏi anh đi đâu và bao giờ về. Anh trả lời: tôi đi để quê tôi có người làm thánh. Anh không bao giờ trở về. Và quê hương anh đã có một vị thánh thật.
Người con nhà nghèo
Valentín Berrio-Ochoa sinh ngày 14 tháng 2 năm 1827 tại làng Elorrio, xứ Basque, Tây Ban Nha, trong một gia đình nghèo. Anh vào chủng viện, có lúc phải trở về nhà giúp cha mẹ, rồi lại tiếp tục. Anh chịu chức linh mục, và năm 1854 gia nhập Dòng Đa Minh.
Chính lúc ấy, anh đã nói câu nói nổi tiếng:
"Tôi đi để quê tôi có người làm Thánh."
Mũ giấy, gậy tre
Cuối tháng 3 năm 1858, cha đến Việt Nam, đúng lúc các giám mục đang bị săn lùng ráo riết dưới triều Tự Đức. Cha viết thư về nhà:
"Cánh đồng truyền giáo này không thấy lấy một ngày quang đãng."
Chưa đầy ba tháng sau khi đến, cha được tấn phong giám mục phó, trong đêm, tại một ngôi nhà giáo dân ở Ninh Cường. Chiếc mũ giám mục làm bằng giấy. Cây gậy mục tử làm bằng tre. Có lẽ không có lễ tấn phong nào đơn sơ hơn thế. Nhưng cũng hiếm có lễ tấn phong nào cảm động hơn thế.
Cha nhận tên Việt là Vinh.
Tòa giám mục dưới lòng đất
Ít lâu sau, Đức cha Melchor García Sampedro - Xuyên, vị giám mục đã tấn phong cho ngài, bị hành quyết. Đức cha Vinh trở thành người coi sóc giáo phận, giữa lúc cơn bách hại dữ dội nhất.
Ngài sống một thời gian dài trong hầm ở Hương La. Từ căn hầm tối tăm ấy, ngài dạy thần học cho các chủng sinh, viết thư, tìm sách, giữ liên lạc với các họ đạo. Một "tòa giám mục" dưới lòng đất, nhưng vẫn nhìn về tương lai, vẫn đào tạo những người sẽ phục vụ khi cơn bão qua đi.
Dù vậy, ngài vẫn giữ được nét vui tươi. Tháng 8 năm 1860, ngài viết cho mẹ:
"Con tuy là 'trai già' mà nhảy qua vũng lội vẫn lẹ như sóc."
Người mẹ ở quê đọc những dòng ấy chắc hẳn vừa cười vừa khóc.
Linh cảm
Năm 1861, ngài viết:
"Rất có thể trong ít tháng nữa, giáo phận của tôi chẳng còn thừa sai."
Ngài xuống thuyền cùng cha Pedro Almato - Bình, tìm nơi trú ẩn ở Hải Dương. Tín hữu giới thiệu ngài trọ nhà một ông phó lý. Nhưng người cháu của ông ấy đã đi báo quan.
Ngày 25 tháng 10 năm 1861, Đức cha Vinh bị bắt. Ở Hải Dương, ngài gặp lại Đức cha Jerónimo Hermosilla - Liêm, cũng vừa bị bắt.
Lễ Các Thánh
Ngày 1 tháng 11 năm 1861, đúng lễ Các Thánh, ba vị, hai giám mục và một linh mục, bị xử chém tại pháp trường Năm Mẫu. Đức cha Vinh mới ba mươi bốn tuổi, làm giám mục chưa đầy bốn năm.
Thi hài ngài về sau được đưa qua nhiều nơi, rồi cuối cùng được đưa về quê hương Tây Ban Nha.
Ngài được phong Chân phước ngày 20 tháng 5 năm 1906 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của ngài là 1 tháng 11.
Lời hứa đã thành
Chàng trai năm xưa đã nói: tôi đi để quê tôi có người làm thánh. Anh ra đi, và không trở về, ít nhất là không trở về khi còn sống. Nhưng thi hài anh đã trở về, như một vị thánh.
Và giữa những năm tháng ấy là một con người rất đáng yêu: một giám mục đội mũ giấy, cầm gậy tre, sống dưới hầm mà vẫn đùa với mẹ rằng mình nhảy vũng lội lẹ như sóc. Sự thánh thiện, hóa ra, có thể rất vui tươi.