Cậu bé Théophane ở một làng quê nước Pháp rất thích đọc truyện các nhà truyền giáo. Có một câu chuyện cậu đọc đi đọc lại: chuyện cha Jean-Charles Cornay, người đã chết vì đạo tại Sơn Tây, bên kia trái đất. Cậu không biết rằng một ngày kia, chính mình cũng sẽ nằm lại ở vùng đất ấy.
Đứa trẻ mơ về Đàng Ngoài
Jean-Théophane Vénard sinh ngày 21 tháng 11 năm 1829 tại Saint-Loup-sur-Thouet, một làng quê nhỏ ở miền Tây nước Pháp.
Từ nhỏ, cậu đã mơ đến một vùng đất xa xôi mà cậu chỉ biết qua những trang sách. Cậu học tiếng Latinh, vào chủng viện, rồi gia nhập Hội Thừa sai Paris. Năm 1852, cậu chịu chức linh mục.
Cha được gửi sang Tây Đàng Ngoài, đúng vùng đất mà cậu bé năm xưa từng mơ đến. Giáo dân gọi cha là cha Ven.
Người không chịu nghỉ
Năm 1854, cha đến Kẻ Vĩnh học tiếng Việt và giúp việc nhà chung. Những năm 1855 và 1856, cha theo Đức giám mục đi khắp các họ đạo. Những chuyến đi dài ấy giúp cha hiểu từng vùng đất, từng con người. Nhưng chúng cũng để lại cho cha căn bệnh lao phổi.
Người thanh niên hai mươi sáu tuổi gầy yếu hẳn đi. Giáo dân thương cha, xin cha nghỉ ngơi. Cha đáp:
"Bây giờ tôi còn sống, tôi phải cố làm việc, đến khi tôi chết rồi thì tôi sẽ nghỉ ngơi trên thiên đàng."
Một câu nói giản dị, gần như vui đùa. Nhưng nó nói lên cả một cách sống: đời này là để làm việc cho Chúa, sự nghỉ ngơi thật sự ở phía bên kia.
Những nơi trú ẩn cuối cùng
Năm 1857, nhà chung bị vây xét. Năm 1858, các chủng viện lần lượt bị phá. Cha Ven phải chạy từ Bút Đông sang Phúc Châu, Kẻ Bèo, Bút Sơn. Cứ mỗi lần bị lùng là một lần đổi chỗ.
Vậy mà cha vẫn tìm đến các họ đạo xa để dâng lễ, giải tội. Người thanh niên mang bệnh lao ấy không chịu để căn bệnh hay nỗi sợ ngăn mình đến với đàn chiên.
Bị bắt ở Kẻ Bèo
Một lần đi làm việc mục vụ, cha bị bắt ở Kẻ Bèo cùng những người dẫn đường. Cha bị giải về Phủ Lý, rồi lên Hà Nội.
Người đã bắt cha là một viên đô tên Tú, chuyên nghề đi bắt đạo để lãnh thưởng. Cha Ven nói thẳng với ông ta, bằng chính một câu sách Nho mà người Việt thời ấy ai cũng hiểu:
"Anh làm nghề bắt đạo thì hèn lắm, vì sách có lời rằng: Tiền nghĩa nhi hậu lợi giả nhân, tiền lợi nhi hậu nghĩa nhục."
Đặt nghĩa lên trước, lợi ra sau là người nhân. Đặt lợi lên trước, nghĩa ra sau là đáng hổ thẹn. Một thừa sai người Pháp, dùng lời thánh hiền phương Đông để nhắc một người Việt về lẽ phải. Có lẽ cha đã yêu và hiểu văn hóa Việt Nam sâu đến thế.
Ngày 2 tháng 2 năm 1861
Ngày 2 tháng 2 năm 1861, đúng lễ Đức Mẹ dâng Chúa Giêsu vào Đền Thánh, cha Ven bị chém. Đầu cha bị bêu ba ngày, rồi bị ném xuống sông. Những người đánh cá đã tìm lại được và đem an táng.
Hài cốt cha về sau được đưa về nhà nguyện Hội Thừa sai Paris, nơi cha từng được đào tạo.
Cha được phong Chân phước ngày 2 tháng 5 năm 1909 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của cha là 2 tháng 2.
Câu chuyện được kể tiếp
Cha Ven mất năm ba mươi mốt tuổi. Nhưng câu chuyện của cha không dừng lại ở đó.
Nhiều năm sau, một nữ tu trẻ tên Têrêsa ở tu viện Lisieux, nước Pháp, đọc những lá thư của cha và giữ chúng như một người bạn. Người ta biết đến nữ tu ấy ngày nay là thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu.
Câu chuyện bắt đầu từ một cậu bé đọc truyện một thừa sai đã chết ở Sơn Tây, rồi khép lại như thế: với những người khác tiếp tục đọc truyện về chính cha. Có những ngọn lửa được truyền từ người này sang người khác, qua những trang sách, qua những lá thư, qua bao nhiêu thế hệ.