Ở họ Sáo Bùn, ai đau ốm thì tìm ông Phượng. Ông bốc thuốc, bắt mạch, ngồi bên người hấp hối. Ông dạy giáo lý cho trẻ con, lo việc chung cho cả họ. Và trong những năm cấm đạo, khi một linh mục cần chỗ trú, ông mở cửa nhà mình. Chính cánh cửa ấy đã đưa ông đến pháp trường.
Một người cha, một thầy thuốc
Matthêu Nguyễn Văn Phượng, còn gọi là Đắc, sinh tại làng Kẻ Lái, Lý Nhơn, tỉnh Quảng Bình, vào đầu thế kỷ XIX. Có tài liệu ghi năm 1801, có nơi ghi năm 1808.
Ông mồ côi từ sớm. Cậu bé không cha không mẹ ấy đi học nghề thuốc Đông y, rồi được giúp việc cho cha Nguyễn Thời Điểm. Có lẽ chính những năm tháng ấy đã dạy ông cả hai nghề: chữa thân xác và chăm sóc linh hồn.
Ông cưới bà Vốn, về sống ở họ Sáo Bùn, sinh được tám người con. Tám đứa con, một gian nhà, một cái tủ thuốc. Ông nuôi cả nhà bằng nghề lương y. Người trong họ tin ông, giao cho ông làm trùm họ. Ông không chỉ chữa bệnh, ông còn đi thăm người sắp qua đời, dọn cho họ ra đi bình an, và dạy giáo lý cho con cái trong họ.
Những người như ông Phượng là rường cột của các làng Công giáo thời ấy. Linh mục thì ít, lại phải trốn tránh. Chính các ông trùm, ông lang, những người cha trong họ đạo, là người giữ cho ngọn lửa đức tin không tắt.
Tháng Giêng năm 1861
Đầu năm 1861, lệnh cấm đạo của vua Tự Đức đang ngặt nghèo. Cha Gioan Đoạn Trinh Hoan, một linh mục đã ngoài sáu mươi, đến trú tại nhà ông Phượng để ban bí tích cho giáo dân trong vùng.
Có người biết, và đi báo quan để lãnh thưởng. Quân lính kéo đến vây nhà.
Người ta tra hỏi ông Phượng xem linh mục trốn ở đâu. Ông không khai. Lính lục soát, tìm thấy sách kinh và đồ lễ. Ông bị đánh bốn mươi roi ngay tại nhà. Người con trai út của ông cũng bị đòn, tám mươi roi.
Thử hình dung người cha ấy, lưng đang rướm máu, lại phải nhìn con mình bị đánh gấp đôi. Mà chỉ cần một câu nói, một cái chỉ tay, mọi chuyện có thể dừng lại. Ông vẫn im lặng.
Cha Hoan cuối cùng cũng bị bắt. Ông Phượng và cha cùng bị giải về Đồng Hới.
Hơn bốn tháng ở Đồng Hới
Ông bị giam trong ngục Đồng Hới hơn bốn tháng. Bốn lần bị đưa ra tra khảo, mỗi lần ba mươi roi. Lần nào người ta cũng ép ông bước qua thập giá. Lần nào ông cũng không bước.
Có lần viên quan lục sự ngỏ ý muốn ông gả con gái cho mình. Ông trả lời thẳng thắn mà không giấu được nét cứng cỏi của một ông trùm:
"Tôi không gả đâu, trừ phi chính anh theo đạo! Còn chuyện phải chết vì đạo, thì tôi sẵn sàng."
Một ông lang hiền lành, nhưng khi đụng đến đức tin thì không lùi nửa bước.
Cùng một ngày với cha Hoan
Ngày 26 tháng 5 năm 1861, ông Phượng bị điệu ra pháp trường Cửa Thành Quảng Bình. Cùng ngày ấy, cha Gioan Đoạn Trinh Hoan, vị linh mục ông đã che chở, cũng bị xử chém. Người chủ nhà và người khách đã cùng nhau đi hết con đường.
Thi hài ông được đưa về an táng tại họ Mỹ Hương. Về sau, di hài ông được gìn giữ tại Dòng Cát Minh thuộc Tổng giáo phận Huế.
Ông được phong Chân phước ngày 2 tháng 5 năm 1909 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của ông là 26 tháng 5.
Một ngôi nhà mở cửa
Ông Matthêu Phượng không giảng đạo trên tòa giảng, không viết sách. Ông chỉ có một ngôi nhà, và ông mở cửa ngôi nhà ấy khi cộng đoàn cần. Ông biết cái giá phải trả. Ông vẫn mở.
Ngày nay, mỗi gia đình Công giáo vẫn có thể là một ngôi nhà như thế: nơi người đau được thăm, người buồn được đỡ, và Chúa được đón vào.