Cha Đạt chịu chức linh mục đầu năm 1798. Cuối năm ấy, cha đã chết vì đạo. Chưa đầy một năm dâng lễ, ban bí tích. Nhưng chỉ trong thời gian ngắn ngủi ấy, cha đã sống trọn vẹn cả một đời linh mục.
Chờ mẹ đồng ý
Gioan Đoàn Viết Đạt sinh năm 1765 tại xứ Đồng Chuối, vùng Hà Nam. Cậu mồ côi cha từ nhỏ, sống với mẹ.
Cậu muốn vào nhà xứ để theo đường tu. Nhưng cậu là chỗ dựa của mẹ, và mẹ chưa bằng lòng. Cậu kiên nhẫn chờ. Mãi đến năm mười tám tuổi, cậu mới được bắt đầu học. Rồi cậu vào chủng viện, học hành bao nhiêu năm, và đầu năm 1798, khi đã ba mươi ba tuổi, thầy chịu chức linh mục.
Một ơn gọi đến muộn, phải chờ đợi lâu. Nhưng cậu đã không bỏ cuộc.
Người linh mục ốm yếu
Cha được sai đến phục vụ ở Hảo Nho. Cha chăm sóc người bệnh, dạy dỗ giáo dân. Chính cha cũng thường đau yếu, nhưng không vì thế mà cha bỏ việc. Người linh mục mới ấy dồn hết sức lực vào những tháng đầu tiên của sứ vụ.
Thánh lễ trong đêm
Năm 1798, dưới thời Tây Sơn, cơn cấm đạo nổ ra. Giáo dân đưa cha lên núi ẩn náu.
Một đêm, cha xuống núi để dâng lễ tại nhà ông trùm Mai Lễ. Ngày 14 tháng 7 năm 1798, khi thánh lễ vừa xong, đồ lễ còn chưa kịp dọn, quân lính ập vào.
Người trong nhà bị tra hỏi. Giáo dân giục cha chạy trốn. Cha có thể chạy được. Nhưng cha nói:
"Cha có lánh được thì cũng hại cho cả làng."
Cha ra trình diện. Cha bị bắt cùng một thầy phó tế và mấy vị chức việc, bị giải đi.
Ba tháng trong ngục
Hơn ba tháng bị giam, nhưng người ta nhớ cha lúc nào cũng vui vẻ, hiền lành. Cha còn xin quan bớt đòn cho những người bị giam chung với mình. Khi giáo dân đến thăm, cha an ủi họ:
"Chịu nạn và chịu chết vì đạo là phúc trọng hơn cả."
Quan hứa tha nếu cha bỏ đạo, bước qua thập giá. Cha đáp:
"Nếu tôi có bước qua thập giá thì gớm lắm, bổn đạo không nhận tôi."
Một câu nói rất dân dã, rất Việt Nam. Cha không nói về thần học cao siêu. Cha chỉ nghĩ đến giáo dân của mình: làm sao cha có thể nhìn mặt họ nữa?
Người ta còn kể rằng có lần lính cố kéo cha qua thập giá, cha nằm sấp xuống lạy, và lính không sao kéo nổi.
Trước ngày xử, có một linh mục tìm cách vào ngục giúp cha lãnh các bí tích.
Chợ Rạ
Ngày 28 tháng 10 năm 1798, cha Gioan Đạt bị hành quyết tại pháp trường Chợ Rạ. Cha ba mươi ba tuổi, chưa tròn một năm làm linh mục. Thi hài cha được đưa về Phúc Nhạc bằng thuyền.
Cha được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của cha là 28 tháng 10.
Không cần sống lâu mới sống trọn
Cha Đạt đã chờ rất lâu mới được làm linh mục. Rồi cha chỉ được làm linh mục chưa đầy một năm. Nhưng trong thời gian ngắn ngủi ấy, cha đã làm đủ mọi điều của một mục tử: dâng lễ, chăm người bệnh, không bỏ làng, an ủi người cùng cảnh, và giữ đức tin đến cùng.
Đời người không đo bằng số năm, mà bằng tình yêu. Và cha Đạt đã yêu đến trọn.