Người ta muốn tách ông khỏi làng. Muốn cắt đứt ông khỏi con sông, khỏi họ đạo, khỏi những người thân. Nhưng đến cuối cùng, thi hài ông vẫn được đưa về chôn cất bên nhà thờ Đông Thành, bên dòng sông nơi ông từng thả lưới.
Con của làng chài
Đaminh Nguyễn Văn Huyên sinh năm 1817 tại họ đạo Đông Thành, tỉnh Thái Bình. Cha ông là ông Nguyễn Thiên, mẹ là bà Nguyễn Duyên. Gia đình sống bằng nghề đánh cá trên sông Nhị Bình, gần cửa Ba Lạt.
Tuổi thơ của Huyên là tiếng mái chèo khua nước lúc tờ mờ sáng, là mùi cá tươi, mùi lưới phơi, là những buổi chiều ngồi vá lưới cùng cha. Lớn lên, ông tiếp tục nghề của cha mẹ. Một đời người gắn với chiếc thuyền, tấm lưới và con nước lên xuống.
Ở những làng chài Công giáo như Đông Thành, đức tin gắn với nghề nghiệp một cách tự nhiên. Người ta đọc kinh trước khi ra khơi, tạ ơn khi thuyền về. Người đánh cá hiểu rõ hơn ai hết thế nào là phó thác.
Lệnh phân sáp
Tháng 6 năm 1861, vua Tự Đức ban chiếu chỉ "phân sáp" người có đạo. Người Công giáo bị bắt rời làng mình, đưa đến các làng lương dân, bị giám sát, bị tịch thu tài sản. Mục đích là xé nhỏ các cộng đoàn, để đức tin không còn chỗ dựa.
Ông Huyên bị bắt, giải về huyện đường Quỳnh Côi, rồi bị giam trong ngục Tăng Già suốt chín tháng.
Chín tháng đói khát. Chín tháng tra tấn. Chín tháng xa con sông, xa làng, xa những người thân. Quan nhiều lần đặt điều kiện: bước qua thập giá thì được về. Lần nào ông Huyên cũng lắc đầu.
Cùng nhau trong ngục tối
Trong ngục, ông Huyên không một mình. Có những người cùng xứ, cùng làng, cùng chịu cảnh ấy, trong đó có ông Đaminh Trần Văn Toại, một ngư phủ lớn tuổi hơn cùng làng Đông Thành. Họ cùng cầu nguyện, cùng động viên nhau qua những đêm dài.
Có những lời Kinh Thánh trở thành chỗ bám víu cho người tù. Với ông Huyên, đó là lời Chúa Giêsu:
"Phàm ai tuyên bố nhận Thầy trước mặt thiên hạ, thì Thầy cũng sẽ tuyên bố nhận người ấy trước mặt Cha Thầy." (Mt 10,32)
Một người đánh cá bình thường, giữa ngục tối, đã sống trọn vẹn câu Lời Chúa ấy.
Ngọn lửa ở Nam Định
Cuối cùng, quan quyết định xử thiêu. Sáng ngày 5 tháng 6 năm 1862, ông Huyên được đưa ra pháp trường Nam Định. Một lần nữa, người ta bắt ông đạp lên thập giá. Ông từ chối, rồi bình thản bước vào chiếc cũi tre.
Lửa bốc lên. Cùng ngày ấy, người bạn cùng làng là ông Toại cũng ra đi như thế.
Khi ngọn lửa tắt, thân nhân được nhận thi hài ông, đưa về an táng tại nhà thờ họ Đông Thành.
Ông được phong Chân phước ngày 29 tháng 4 năm 1951 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của ông là 5 tháng 6.
Về lại với cộng đoàn
Chiếu chỉ phân sáp muốn tách người Công giáo khỏi nhau, khỏi làng mình, khỏi nhà thờ mình. Nhưng câu chuyện của ông Huyên kết thúc theo cách ngược lại. Người làng đã đưa ông về. Ông được nằm lại bên nhà thờ Đông Thành, bên con sông của đời mình.
Người ta có thể bắt con người rời xa nơi họ thuộc về. Nhưng không ai tách được một người khỏi cộng đoàn mà họ đã yêu thương bằng cả cuộc đời.