Thánh Phêrô Đoàn Công Quý

Ngài mặc chiếc áo dài đen giản dị đã sờn ở vài chỗ, cổ mang gông tre, tay lần một tràng hạt Mân Côi cũ. Nhưng điều khiến những người đứng xem hôm ấy nhớ mãi không phải là chiếc gông hay bộ áo tù nhân, mà là nét mặt ngài — không một chút sợ hãi, thậm chí còn thoáng nụ cười.

Nhìn đám đông đang đứng khóc nức nở quanh mình, ngài cất giọng, rõ và ấm:

“Thưa bà con cô bác, tôi đi trước đây... Xin mọi người hãy giữ vững đức tin, ăn ở hiền lành và cầu nguyện cho tôi.”

Người ta gọi ngài là cha Phêrô Đoàn Công Quý. Ngài là một trong những vị linh mục trẻ nhất trong toàn bộ danh sách các thánh tử đạo Việt Nam — người mà cuộc đời linh mục vỏn vẹn chưa tròn một năm, tính từ ngày chịu chức đến ngày chịu án tử.

Một năm ấy ngắn đến mức nếu chỉ nhìn vào con số, người ta dễ nghĩ rằng ngài chưa kịp làm được gì nhiều. Nhưng chính trong khoảng thời gian ngắn ngủi đó, ngài đã làm trọn một điều mà không phải linh mục nào cũng có cơ hội — hay đủ can đảm — để làm: bước ra khỏi chỗ ẩn náu an toàn của mình, đối diện quân thù, chỉ để cứu lấy mạng sống của người giáo dân đã cưu mang mình.

Phêrô Đoàn Công Quý sinh năm 1828 tại họ đạo Búng, làng Hưng Nhơn, tổng Bình Chánh, tỉnh Thủ Dầu Một — vùng đất mà ngày nay thuộc phường An Thạnh, thành phố Thuận An, tỉnh Bình Dương. Đây là một vùng đất nằm ven sông Sài Gòn, nơi những rặng cây ăn trái và ruộng lúa xen lẫn nhau, cách không xa những bến sông tấp nập ghe thuyền chở hàng lên miền Đông và xuống miền Tây.

Cha ngài, ông Antôn Đoàn Công Miêng, là một chức việc trong họ đạo — người đứng ra lo các việc chung của cộng đoàn, một vai trò tương tự như chức Ông Câu mà sau này chính con trai út của ông sẽ gắn bó cả sinh mạng. Mẹ ngài, bà Maria Nguyễn Thị Trường, là người sẽ còn xuất hiện một lần nữa trong câu chuyện này — qua một lá thư viết từ trong ngục tối. Quý là con út trong một gia đình sáu người con, lớn lên giữa nếp sống đạo đức đã ăn sâu vào từng bữa cơm, từng buổi kinh tối của cả nhà.

Ngay từ nhỏ, cậu bé Quý đã khác những đứa trẻ cùng trang lứa ở một điểm: cậu thích im lặng ngồi nghe người lớn đọc kinh hơn là chạy nhảy ngoài đồng. Cậu thông minh, sáng dạ, nhưng cũng có phần trầm tính, hòa nhã, và đặc biệt giàu lòng thương người — những đứa trẻ nghèo hơn trong xóm thường được cậu nhường phần bánh, phần quà mà người lớn cho riêng mình. Cậu mê giúp lễ đến mức, có những buổi sáng, người nhà phải đi tìm mới thấy cậu đã ngồi sẵn trong nhà thờ từ lúc trời còn chưa sáng hẳn.

Năm 1847, khi tròn mười chín tuổi — một độ tuổi không còn quá nhỏ để vào chủng viện theo tiêu chuẩn thời đó — cậu được cha xứ giới thiệu vào Đại chủng viện Thánh Giuse tại Thị Nghè, Sài Gòn. Đây là một trong những cơ sở đào tạo hàng giáo sĩ bản xứ đầu tiên và quan trọng nhất của Giáo hội Nam Kỳ lúc bấy giờ, nơi các thầy được huấn luyện cả về chữ nghĩa lẫn nếp sống tu trì trước khi bước vào con đường thần học chính thức.

Nhận thấy nơi thầy Quý một tư chất và nhân đức trổi vượt hơn hẳn bạn đồng môn, các đấng bề trên đã quyết định gửi thầy đi xa hơn — sang học tại Đại Chủng viện của Hội Thừa Sai Paris, đặt tại đảo Tikus, Penang, thuộc Mã Lai. Ngôi trường này, thường được gọi là Collège Général, đã được thành lập từ năm 1665 tại Ayuthia, Thái Lan, để đào tạo hàng giáo sĩ cho toàn vùng Đông Á, rồi sau nhiều lần di chuyển vì chiến loạn và biến động chính trị, đã dừng chân tại Penang từ năm 1806. Đây chính là ngôi trường mà hậu thế vẫn gọi bằng cái tên đầy ý nghĩa — Chủng viện các Thánh Tử Đạo — bởi biết bao nhiêu giáo sư và chủng sinh từng học tập nơi đây, sau này đã đổ máu mình trên đất Việt Nam và Triều Tiên.

Suốt bảy năm ròng, từ 1848 đến 1855, thầy Phêrô Quý miệt mài với triết học, thần học, văn chương, và cả những ngoại ngữ cần thiết cho công việc mục vụ sau này. Nơi xứ người, xa gia đình, xa quê hương, thầy vẫn giữ được nếp sống giản dị, chuyên cần, và nổi tiếng khắp chủng viện về lòng sùng kính Thánh Thể cùng sự dịu dàng hiếm có trong cách đối xử với mọi người — một tính cách mà sau này, chính những người từng gặp thầy trong tù cũng còn nhắc lại.

Ngày 11 tháng 4 năm 1855, thầy trở về quê hương. Nhưng quê hương lúc này đã không còn là mảnh đất bình yên thầy rời đi bảy năm trước. Các sắc chỉ cấm đạo của vua Tự Đức đang được thi hành gắt gao hơn bao giờ hết, và thầy phải bước ngay vào một cuộc sống phục vụ trong bóng tối — di chuyển giữa các họ đạo ngầm, tránh mọi con mắt dò xét, chờ đợi ngày được lãnh nhận chức thánh. Mãi đến tháng 9 năm 1858, ở tuổi ba mươi, thầy mới được Đức cha Lefèbvre truyền chức linh mục tại nhà thờ Thị Nghè — trong một buổi lễ chắc hẳn cũng phải diễn ra hết sức kín đáo, giữa lúc cả vùng đất đang căng mình dưới những đợt truy bắt đạo trưởng.

Sau khi chịu chức, cha Phêrô Quý được cử làm cha phó tại xứ Lái Thiêu một thời gian ngắn. Rồi đến đầu năm 1859, bề trên trao cho ngài một nhiệm vụ mà bất cứ ai cũng hiểu là đầy hiểm nguy: về phụ trách họ đạo Đầu Nước, tại Cù Lao Giêng — một địa bàn xa xôi, cách biệt, nơi quân lính triều đình đang siết chặt việc kiểm soát hơn bao giờ hết.

Cha Quý đến cù lao vào những ngày đầu năm, được ông Câu Emmanuel Lê Văn Phụng đón về, giấu trong chính căn nhà của ông — nơi đã từng che chở không biết bao nhiêu vị thừa sai và linh mục khác trước đó. Với một người vừa rời khỏi bảy năm học tập nơi chủng viện yên tĩnh, cuộc sống ẩn náu giữa những đêm tối và những chuyến đi lén lút hẳn là một thử thách hoàn toàn khác so với những gì sách vở từng chuẩn bị.

Nhưng cha Quý đã không chọn cách sống co cụm để giữ an toàn cho riêng mình. Đêm đêm, khi bóng tối đủ dày để che giấu một chiếc xuồng nhỏ, ngài chèo len lỏi qua các con rạch chằng chịt của cù lao, tìm đến từng gia đình giáo dân — giải tội, dâng lễ, ban các bí tích cho những người đã nhiều tháng, có khi nhiều năm, không được gặp một linh mục nào. Ban ngày, ngài ở lại trong nhà ông Câu Phụng, dạy giáo lý cho đám thanh thiếu niên, hoặc ngồi bên những cụ già yếu, lắng nghe và an ủi họ bằng chính sự điềm tĩnh hiếm có ở tuổi ba mươi mốt.

“Tôi là linh mục Công giáo đây,” ngài nói với quân lính, giọng không một chút do dự. “Xin các ông đừng làm hại ông Câu Phụng và dân làng; họ không có tội gì cả, chính tôi tự nguyện đến đây.”

Cả đám quân lính lẫn dân làng đứng quanh đó đều sững người trước hành động ấy — một người hoàn toàn có thể tiếp tục ẩn nấp, chờ đêm xuống tìm đường thoát, lại chọn bước ra công khai nhận mình chính là kẻ họ đang truy lùng. Không ai kịp phản ứng gì thêm trước khi quân lính trói nghiến ngài lại, cùng với ông Câu Phụng, áp giải xuống thuyền đưa về nhà lao Châu Đốc.

Suốt sáu tháng, từ tháng 1 đến tháng 7 năm 1859, cha Phêrô Quý bị giam trong ngục tối Châu Đốc, phải trải qua nhiều cuộc thẩm vấn và tra tấn. Ngài bị đánh đòn nhiều lần bằng roi mây gai — loại roi được vót thêm gai nhọn để tăng độ đau đớn, một hình thức tra tấn phổ biến trong các nhà lao thời Nguyễn dành cho những phạm nhân bị coi là ngoan cố. Ngài cũng bị ép bước qua cây thập giá nhiều lần, mỗi lần đều từ chối.

“Cây Thập Giá là bàn thờ nơi Chúa tôi đã hiến dâng mạng sống để cứu chuộc tôi,” ngài đáp lại những lời đe dọa. “Tôi tôn kính và thờ lạy Người trọn đời; tôi thà chết ngàn lần chứ quyết không bao giờ xúc phạm đến Người.”

Điều đáng chú ý ở người linh mục trẻ này không chỉ là sự cương quyết trước những cực hình, mà còn là cách ngài sống trong những ngày tù đày ấy. Nhiều nhân chứng về sau kể lại rằng ngài luôn giữ được một sự vui tươi lạ thường — thứ vui tươi không phải là sự vô tư của người chưa hiểu hết hiểm nguy đang chờ mình, mà là sự bình an của một người đã chấp nhận trọn vẹn con đường mình đang đi. Trong không gian chật hẹp, ẩm thấp của nhà lao, ngài biến nơi ấy thành một giáo xứ thu nhỏ: an ủi những bạn tù cùng cảnh ngộ, chia sẻ từng phần cơm ít ỏi được tiếp tế cho những người còn đói khổ hơn mình, và hướng dẫn họ những lời kinh đơn sơ để vượt qua những đêm dài trong bóng tối.

Có những viên cai ngục, ban đầu chỉ làm nhiệm vụ canh giữ theo lệnh trên, dần dần bị lay động trước cách sống của ngài. Họ lặng lẽ nới lỏng xiềng xích, thậm chí tạo điều kiện để ngài được gặp gỡ giáo dân đến thăm — những cử chỉ nhỏ nhưng đầy rủi ro cho chính họ, nếu bị phát giác.

Chính từ trong ngục tối ấy, cha Quý đã viết một lá thư gửi về cho mẹ mình, bà Maria Nguyễn Thị Trường, nơi quê nhà Búng. Lá thư ấy, được lưu truyền lại qua nhiều thế hệ, mang một giọng điệu khiến người đọc khó có thể cầm lòng — không phải lời của một người con đang sợ hãi trước cái chết, mà là lời an ủi ngược lại, từ người con dành cho mẹ:

“Mẹ kính yêu của con! Xin mẹ đừng khóc, đừng đau buồn vì con phải mang gông cùm vì danh Chúa... Được chịu tù đày và chết vì Đức Kitô là một ơn phúc vô cùng lớn lao mà Chúa đã thương ban cho con và cho cả gia đình ta! Mẹ hãy vui mừng tạ ơn Chúa, tiếp tục cầu nguyện cho con được trung kiên đến hơi thở cuối cùng... Con hẹn gặp lại mẹ trên Quê Trời vinh phúc!”

Không ai biết chính xác bà Trường đã đọc lá thư ấy trong hoàn cảnh nào — có lẽ ngồi một mình trong căn nhà ở Búng, nơi từng nuôi lớn đứa con út từ những ngày nó còn mê giúp lễ hơn chạy nhảy ngoài đồng. Nhưng lá thư ấy đã được giữ lại, truyền qua nhiều đời, như một trong những chứng tích cảm động nhất về mối dây giữa một người mẹ và đứa con đang bước những bước cuối cùng trên đường tử đạo.

Giáo dân họ đạo Chợ Quán cùng thân nhân đã can đảm đứng ra rước thi hài ngài, đưa về an táng tại chính họ đạo Búng — nơi ngài đã cất tiếng khóc chào đời ba mươi mốt năm trước, nơi người mẹ già vẫn còn giữ lá thư cuối cùng của con trai mình. Ngày nay, thánh tích của ngài vẫn được tôn kính tại nhà thờ giáo xứ Búng, thuộc tỉnh Bình Dương — một vòng tròn khép lại, từ nơi sinh ra đến nơi trở về, dù giữa hai điểm ấy là cả một hành trình vượt biển sang tận Penang, rồi quay về giữa những năm tháng cấm đạo khốc liệt nhất.

Ngày 2 tháng 5 năm 1909, Đức Giáo hoàng Piô X tuyên phong Chân phước cho cha Phêrô Đoàn Công Quý. Và ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II tôn phong ngài lên bậc Hiển thánh, cùng với một trăm mười sáu vị Tử đạo Việt Nam khác, tại Rôma. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 31 tháng 7 hằng năm, cùng ngày với người gia trưởng đã cùng ngài bước những bước cuối cùng trên bãi cát Châu Đốc.