Thánh Phanxica Rôma

Một buổi sáng, bà đang ngồi đọc kinh Thần vụ, lời kinh chung của Hội Thánh. Chưa đọc hết một câu, có người gọi: chồng bà cần bà. Bà gấp sách lại, đứng dậy đi. Xong việc, bà trở lại, mở sách, đọc tiếp câu ấy. Lại có người gọi: người nhà cần bà. Bà lại gấp sách. Chuyện lặp lại đến bốn lần, cũng một câu kinh ấy, chưa đọc xong. Lần thứ năm, khi bà trở lại, truyền thống kể rằng những chữ của câu kinh dang dở đã hóa thành chữ vàng trên trang sách.

Truyện có thật hay không, không ai kiểm chứng được. Nhưng câu nói mà người ta gán cho bà thì đã đi vào lòng biết bao thế hệ phụ nữ: "Một người vợ, khi được gọi, phải bỏ việc thờ phượng Chúa nơi bàn thờ, để tìm gặp Ngài trong việc nhà."

Phanxica sống ở Rôma thế kỷ mười lăm, giữa chiến tranh, dịch bệnh, đói kém, và một cuộc ly giáo làm Hội Thánh chia năm xẻ bảy. Bà là vợ, là mẹ, là con dâu trong một gia đình quý tộc, suốt bốn mươi năm. Bà muốn đi tu từ năm mười một tuổi, nhưng chỉ được vào nhà dòng khi đã góa chồng, bốn năm trước khi chết. Và Hội Thánh tôn bà làm thánh không phải dù bà đã lập gia đình, mà chính vì cách bà đã sống đời gia đình ấy.

Cha cô không chịu. Theo tục lệ quý tộc thời ấy, con gái là để gả, để kết thông gia với những dòng họ quyền thế. Năm mười hai tuổi, Phanxica bị gả cho Lôrensô Ponziani, một thanh niên quý tộc giàu có ở khu Trastevere, bên kia sông Tiber.

Cô dâu nhỏ rơi vào khủng hoảng. Không lâu sau đám cưới, cô ngã bệnh nặng, nằm liệt giường suốt nhiều tháng, không bác sĩ nào chữa được. Truyền thống kể rằng trong cơn bệnh, cô thấy Thánh Alexiô hiện đến, hỏi cô có muốn khỏi bệnh không. Cô đáp: "Xin theo ý Chúa." Và cô khỏi bệnh.

Từ đó, Phanxica hiểu ra một điều mà có lẽ cô gái mười hai tuổi chưa hiểu được lúc cưới: Chúa không gọi cô vào tu viện, mà gọi cô nên thánh ngay trong ngôi nhà này, với người chồng này, trong gia đình này.

Lôrensô là một người chồng tốt. Ông yêu vợ, tôn trọng lòng đạo đức của vợ, và suốt bốn mươi năm chung sống, không bao giờ cản trở những việc bác ái của bà. Các tiểu sử kể rằng hai vợ chồng chưa từng cãi nhau.

Từ đó, hai chị em dâu làm một giao ước. Nếu không thể đi tu, họ sẽ sống như tu sĩ ngay trong nhà mình: dậy sớm cầu nguyện, làm tròn bổn phận với chồng con và nhà chồng, rồi dành thời gian còn lại đi thăm người nghèo, người bệnh trong thành Rôma. Họ lập một nhà nguyện nhỏ trong một căn phòng bỏ trống trên gác, và cùng nhau đi dự lễ, đi thăm các bệnh viện, mặc áo đơn sơ.

Mẹ chồng họ, một bà quý tộc kiểu cách, không vui chút nào. Bà trách hai nàng dâu làm mất thể diện gia đình khi đi lại với dân nghèo, khi ăn mặc xoàng xĩnh. Nhưng bố chồng thì thương các con dâu, và để mặc họ.

Khi bà mẹ chồng qua đời, cả gia đình muốn Vannozza, dâu trưởng, đứng ra quản lý nhà Ponziani. Vannozza từ chối, và đề nghị Phanxica. Người em dâu mười sáu tuổi trở thành bà chủ của một gia đình quý tộc lớn, với hàng chục người hầu. Bà quản lý nhà cửa chu đáo, và đối xử với người hầu như anh chị em, lo cho sức khỏe, cho việc giữ đạo của họ.

Phanxica mở kho lúa của nhà Ponziani phát cho người đói. Khi kho hết, bố chồng bà, tức giận, khóa luôn kho lại và giấu chìa khóa. Truyền thống kể rằng Phanxica và Vannozza vào kho, vét được mấy nắm lúa sót dưới sàn, và cầu nguyện; khi bố chồng mở kho ra thì thấy kho đầy lúa trở lại. Cũng có chuyện kể rằng một thùng rượu đã cạn, sau khi bà mang đi phát cho người nghèo, lại đầy rượu ngon. Ông bố chồng nghiêm khắc từ đó giao hẳn chìa khóa cho con dâu.

Khi dịch hạch đến, Phanxica biến một phần ngôi nhà thành bệnh xá. Bà tự tay chăm sóc người bệnh, rửa những vết loét mà người khác ghê sợ. Khi hết tiền, bà đi xin ăn trên đường phố cho người bệnh, đi nhặt củi ở vùng ngoại ô, vác về trên lưng, dắt theo một con lừa chở củi đi qua các con phố Rôma. Người ta kể rằng những nhà quý tộc từng quen biết nhìn bà như nhìn một kẻ điên.

Truyền thống kể rằng đúng một năm sau ngày Evangelista mất, trong lúc Phanxica đang cầu nguyện, cậu bé hiện ra với mẹ, rạng rỡ, đi cùng một thiên thần. Cậu báo rằng em gái Agnese sắp về với cậu trên trời, và rằng Thiên Chúa sẽ an ủi mẹ bằng cách cho một tổng lãnh thiên thần ở bên mẹ từ nay.

Từ đó, theo lời Phanxica kể với cha giải tội, bà nhìn thấy thiên thần ấy ở bên mình suốt phần đời còn lại. Thiên thần có dáng một đứa trẻ khoảng chín tuổi, như con trai bà, mặc áo trắng, và tỏa ra một thứ ánh sáng dịu. Bà kể rằng ánh sáng ấy đủ để bà đọc sách giữa đêm, và soi đường cho bà khi đi qua những con phố tối của Rôma lúc đêm khuya để đến với người bệnh.

Từ đó, mỗi năm vào ngày 9 tháng 3, trước nhà thờ Thánh Phanxica Rôma nằm ngay trong khu Forum cổ của thành Rôma, nơi di hài bà được an táng, người ta xếp hàng xe hơi, xe máy, xe buýt, taxi, cả xe cứu thương, để được làm phép. Cảnh tượng những chiếc xe hiện đại bóng loáng đỗ giữa những cột đá La Mã hai ngàn năm tuổi, chờ một vị linh mục vẩy nước thánh, là một trong những cảnh lạ lùng mà du khách đến Rôma đúng dịp ấy không bao giờ quên.

Một người phụ nữ thế kỷ mười lăm chưa từng thấy chiếc xe nào, nay được những người tài xế khắp thế giới cầu xin trước mỗi chuyến đi xa.

Phanxica, cùng Vannozza và mấy đứa trẻ còn lại, sống trong một góc của ngôi nhà đổ nát. Bà vẫn tiếp tục đi chăm sóc người nghèo, dù giờ đây chính bà cũng nghèo. Truyền thống kể rằng khi quân địch đòi bà giao con trai Battista làm con tin, bà dắt con đến nhà thờ Aracoeli, đặt con dưới chân bức ảnh Đức Mẹ, và phó thác cho Mẹ. Về sau Battista được thả.

Năm 1414, khi chiến tranh tạm lắng, Lôrensô trở về, tóc bạc, sức tàn, tinh thần suy sụp. Phanxica chăm sóc chồng những năm cuối đời ông với lòng dịu dàng của những ngày mới cưới. Ông thì, theo các tiểu sử, càng về già càng quý trọng người vợ mà ông gọi là thánh.

Năm 1433, cộng đoàn dọn về một ngôi nhà ở khu Tor de' Specchi, dưới chân đồi Capitôlinô. Phanxica vẫn chưa vào ở cùng các chị em, vì chồng bà còn sống, và bà vẫn coi bổn phận người vợ là trên hết.

Năm 1436, Lôrensô qua đời. Phanxica, năm mươi hai tuổi, đến gõ cửa nhà Tor de' Specchi, đi chân không, dây thừng quàng cổ như một người hèn mọn xin được nhận. Các chị em đón bà, và ngay lập tức bầu bà làm bề trên.

Cộng đoàn ấy vẫn còn đến hôm nay. Gần sáu trăm năm sau, các nữ Hiến Sĩ vẫn sống trong chính ngôi nhà ở Tor de' Specchi, và mỗi năm vào ngày 9 tháng 3, họ mở cửa cho khách vào thăm những căn phòng nơi Phanxica đã sống và cầu nguyện, với những bức bích họa thế kỷ mười lăm kể lại đời bà.

Bà qua đời ngày 9 tháng 3 năm 1440, trong chính ngôi nhà Ponziani nơi bà đã về làm dâu năm mười hai tuổi. Những người có mặt kể rằng lời cuối cùng của bà là: "Thiên thần đã xong việc của ngài. Ngài ra hiệu cho tôi đi theo."

Cả thành Rôma khóc thương bà. Người ta gọi bà bằng danh hiệu "Advocata Urbis", Người bênh đỡ thành đô. Bà được an táng trong nhà thờ Đức Maria Mới ở khu Forum, mà về sau người Rôma quen gọi luôn là nhà thờ Thánh Phanxica Rôma. Năm 1608, Đức Giáo hoàng Phaolô V tôn phong bà lên bậc hiển thánh.

Nhà thờ được xây trên một phần nền của đền thờ nữ thần Venus và thần Roma, ngôi đền lớn nhất thành Rôma thời xưa. Như rất nhiều nơi ở thành phố này, đức tin Kitô giáo đã mọc lên ngay trên nền của thế giới ngoại giáo cũ. Trong nhà thờ còn giữ một phiến đá mà truyền thống kể rằng có in dấu đầu gối của hai Thánh Phêrô và Phaolô, khi hai vị quỳ cầu nguyện ở đây. Truyền thuyết ấy, như nhiều truyền thuyết khác ở Rôma, không thể kiểm chứng, nhưng người hành hương vẫn dừng lại nhìn.

Dưới bàn thờ chính, trong hầm mộ, là di hài của Thánh Phanxica. Một người phụ nữ từng xách giỏ đi qua những con phố này để phát bánh cho người nghèo, nay nằm giữa lòng khu di tích nổi tiếng nhất thế giới, nơi hàng triệu du khách đi qua mỗi năm. Phần lớn họ không biết bà là ai. Nhưng mỗi năm vào ngày 9 tháng 3, những chiếc xe lại xếp hàng trước cửa, chờ được làm phép.

Năm 1378, sáu năm trước khi Phanxica chào đời, cuộc bầu giáo hoàng ở Rôma diễn ra trong hỗn loạn. Một số hồng y sau đó tuyên bố cuộc bầu ấy vô hiệu, và bầu một người khác, đóng tòa ở Avignon bên Pháp. Từ đó, Hội Thánh có hai giáo hoàng, mỗi người có các vua chúa, giáo phận, dòng tu ủng hộ riêng. Năm 1409, một công đồng ở Pisa muốn chấm dứt tình trạng ấy, phế truất cả hai và bầu người thứ ba; nhưng hai người kia không chịu từ chức, và thế là có ba người cùng tự xưng là giáo hoàng.

Cuộc Đại Ly giáo chỉ chấm dứt năm 1417, tại Công đồng Constance. Suốt những năm ấy, thành Rôma bị bỏ bê, bị các phe phái tranh giành, bị quân đội nước ngoài chiếm đóng. Chính trong một Hội Thánh chia rẽ, một thành phố tan hoang, một người phụ nữ đã âm thầm giữ cho đức tin sống động, không bằng những cuộc tranh luận thần học, mà bằng những bát cháo, những bó củi, những đêm thức chăm người bệnh.

Có lẽ không vị thánh nữ nào gần gũi với các bà mẹ Việt Nam hơn Phanxica Rôma. Bà không đi truyền giáo xa, không chịu tử đạo, không có những thị kiến lớn lao làm thay đổi Hội Thánh. Bà làm dâu, làm vợ, làm mẹ. Bà chăm mẹ chồng khó tính, chăm chồng bị thương, chăm con bệnh, chôn hai đứa con. Bà quản lý một gia đình đông người, và mở cửa nhà mình cho người nghèo. Bà biết thế nào là mất hết của cải vì chiến tranh. Và bà đọc kinh, rất nhiều, nhưng luôn sẵn sàng gấp sách lại khi người nhà cần.

Nhiều người phụ nữ nghĩ rằng vì bận con cái, việc nhà, chợ búa, nên mình không có thời giờ để nên thánh. Phanxica trả lời họ bằng chính cuộc đời bà: việc nhà không làm ta xa Chúa. Chính trong việc nhà mà ta gặp Chúa. Câu kinh bị bỏ dở bốn lần vì chồng con gọi không mất đi. Nó hóa thành chữ vàng.