Thánh Mônica

Thế nhưng, khi ngọn gió thuận vừa nổi lên giữa đêm đen, chiếc thuyền đã giương buồm lao vút ra khơi, chở theo người con trai hướng về kinh thành Rôma xa xôi, bỏ lại người mẹ già bơ vơ bên bờ cát với một lời cầu xin dường như chưa hề được Chúa đáp lời theo cách bà mong đợi.

Đó là một trong những vết thương đau đớn nhất đời bà Mônica. Suốt bao năm trời, người mẹ ấy đã dùng cạn kiệt nước mắt mà vẫn không tìm được lối bước vào tâm hồn đứa con hoang đàng. Sau này, khi đã trở thành một vị giám mục vĩ đại, chính Augustinô đã nghẹn ngào chép lại sự lừa dối bất hiếu ấy trong cuốn sách Tự thuật của mình.

Trong từng trang sách của người con, Mônica hiện lên vừa mạnh mẽ kiên cường, vừa vô cùng mong manh dễ vỡ: bà yêu con tha thiết, lo lắng cho con đến thắt ruột, có lúc muốn nắm chặt con bằng trọn vẹn sức tàn của mình; để rồi suốt cả một đời người, bà phải học lấy một bài học khó hơn vạn lần sự níu giữ — bài học học cách mở rộng bàn tay, trao phó trọn vẹn đứa con mình yêu nhất vào lòng thương xót của Thiên Chúa.

Mônica sinh vào khoảng năm 331 hoặc 332 trong một gia đình Kitô giáo thuần thành tại thành Thagaste, thuộc miền Bắc Phi — nay là đất nước Algérie. Đây là một thị trấn nằm cao gần sáu trăm mét trên mực nước biển, giữa một vùng đồng bằng phì nhiêu bậc nhất Bắc Phi, bao quanh bởi những ngọn đồi và rừng cây rậm rạp, nơi trồng lúa mì và ô-liu trù phú. Người ta không biết ngày sinh chính xác của bà. Những ký ức đẹp nhất về thời thơ ấu của Mônica đến từ những câu chuyện gia đình mà chính Augustinô trân trọng ghi lại nhiều năm sau ngày mẹ qua đời.

Trong nếp nhà ấy có một bà vú già từng chăm sóc cha của Mônica từ thuở ấu thơ. Người phụ nữ già nua, vô danh ấy đã nghiêm khắc dạy dỗ những đứa trẻ tính tự chủ, sống mực thước và ngay thẳng từ những việc nhỏ nhặt nhất. Đức tin đã được truyền tải qua những nếp sống bình dị như thế: qua sự coi sóc của một người làm công tận tụy, qua lời nhắc nhở mỗi ngày, để rồi khi khôn lớn người ta vẫn mang theo như một gia bảo trong lòng, dù chẳng còn nhớ nổi khuôn mặt người đã dạy mình.

Lớn lên, Mônica vâng lời cha mẹ kết hôn với Patricius, một viên chức địa phương chưa có đức tin Kitô giáo. Gia đình sinh được ba người con: Augustinô, Navigius và một người con gái. Augustinô sinh năm 354, càng lớn càng bộc lộ trí thông minh xuất chúng khiến cha mẹ vừa tự hào vừa thắc thỏm âu lo.

Cuộc hôn nhân của Mônica không hề là một thảm hoa êm đềm. Patricius là người đàn ông nóng nảy như lửa, lại không chung thủy. Mẹ chồng lại nghe lời kẻ ăn người ở xúi giục mà đem lòng cay nghiệt với bà. Mônica đã phải kiên nhẫn sống giữa những khác biệt sâu sắc về tính tình và niềm tin, ngay trong chính căn nhà của mình.

Bà giữ một nguyên tắc khôn ngoan: khi chồng đang nổi cơn lôi đình, bà tuyệt đối nín nhịn, không cãi lại một lời; đợi khi cơn giận đã nguôi ngoai, bà mới nhỏ nhẹ lựa lời giải thích. Với mẹ chồng, bà dùng sự ân cần, nhẫn nại và hiếu thảo để hóa giải từng mối nghi kỵ. Đằng sau sự nhẫn nhịn ấy là nỗi cơ cực khôn cùng của một người phụ nữ muốn gìn giữ mái ấm gia đình mà không để cho hận thù đẻ thêm hận thù.

Chúng ta cảm phục đức nhẫn nại của bà mà vẫn đau xót cho những nỗi tủi hờn bà đã gánh chịu. Một gia đình cần sự chung tay và trách nhiệm của cả hai bên; sự chịu đựng của người phụ nữ không bao giờ là món nợ hiển nhiên mà họ phải trả để được người đời xưng tụng là đạo đức.

Nhờ gương sáng bền bỉ của bà, Patricius đã mở lòng đón nhận phép rửa vào cuối đời và qua đời bình an vào khoảng năm 371. Mônica trở thành góa phụ ở tuổi bốn mươi. Thế nhưng, những ngày tháng giông bão nhất của đời bà, với đứa con trai cả, giờ đây mới thực sự bắt đầu.

Augustinô miệt mài học hành tại Carthago, say mê danh vọng trần thế và chìm đắm trong các cuộc tình buông thả. Vào khoảng năm 373, chàng thanh niên trí thức này chính thức gia nhập phái Mani — một giáo phái sai lạc chống lại đức tin Công giáo.

Nỗi đau đớn của Mônica khi ấy không đơn thuần là thấy con bỏ một thói quen đọc kinh, mà bà xót xa cảm nhận đứa con rứt ruột đẻ ra đang tìm kiếm hạnh phúc nơi những ảo ảnh cuối cùng chỉ để lại sự trống rỗng và hư mất.

Chờ đợi không có nghĩa là ngồi yên thanh thản. Lòng dạ người mẹ như có muối xát. Mônica tìm đến một vị giám mục đạo đức, khóc lóc van nài ngài hãy đến nói chuyện để thuyết phục Augustinô. Nhận thấy người thanh niên ấy còn đang quá kiêu hãnh với mớ tri thức chữ nghĩa và chưa sẵn sàng lắng nghe, vị giám mục đã từ chối và khuyên bà hãy tiếp tục kiên trì cầu nguyện.

Khi thấy bà vẫn quỳ sụp dưới chân mình nài nỉ trong nước mắt giàn giụa, vị giám mục đã xúc động thốt lên một câu nói lịch sử:

“Bà hãy yên tâm về đi! Đứa con của biết bao giọt nước mắt như thế sẽ không bao giờ bị hư mất!”

Mônica ôm lời nói ấy vào lòng như một chiếc phao cứu sinh. Thế nhưng, từ lời an ủi ấy đến ngày nhìn thấy con quay về vẫn là cả một chặng đường dài hàng chục năm ròng rã. Có những năm tháng đằng đẵng không có một dấu hiệu nào bên ngoài cho thấy con mình đang đổi dạ đổi lòng. Người mẹ ấy vẫn phải thức dậy mỗi sáng, thổi lửa, nấu cơm, đi chợ và sống giữa mọi người, mang theo vết thương rỉ máu trong tim mà chẳng ai hay biết.

Những người mẹ Việt Nam từng thao thức thâu đêm lần hạt cầu nguyện cho đứa con hư hỏng, cờ bạc, nghiện ngập hay bỏ đạo sẽ thấu hiểu trọn vẹn nỗi lòng của Mônica. Họ hiểu cảm giác muốn nói thêm một lời thì sợ con bực bội bỏ đi xa hơn, muốn khuyên răn mà rốt cuộc chỉ biết nuốt nước mắt dọn sẵn một bát cơm chờ con về.

Sau cái đêm bị con lừa dối bỏ lại bên bờ biển Bắc Phi, Mônica không buông xuôi cay đắng. Tình mẫu tử và đức tin thôi thúc người phụ nữ góa bụa ấy bước lên tàu, vượt qua sóng gió Địa Trung Hải sang tận đất Ý, lặn lội tìm đến thành phố Milano nơi con trai đang dạy học.

Tại Milano, bà gặp gỡ vị giám mục lừng danh Ambrôsiô. Augustinô lúc bấy giờ cũng tìm đến nghe thánh Ambrôsiô giảng thuyết, ban đầu chỉ vì hâm mộ tài hùng biện trác tuyệt của ngài, nhưng rồi dần dần bị đánh động bởi chiều sâu thiêng liêng của Lời Chúa mà trước kia chàng từng coi thường. Mônica tìm thấy nơi vị mục tử này một chỗ tựa tinh thần vững chãi.

Mônica vẫn không ngừng học hỏi và uốn mình, dù đã ở vào tuổi ngoài năm mươi. Khi biết thánh Ambrôsiô không cho phép giữ tục lệ mang xôi thịt, rượu bánh đến ăn uống nơi phần mộ các thánh tử đạo như thói quen xưa ở quê nhà Bắc Phi, bà đã lập tức vâng lời từ bỏ thói quen ấy mà không một lời thắc mắc. Người mẹ già cầu nguyện bao năm không hề tự phụ cho rằng mình đã biết hết mọi sự; đức tin của bà có sự mềm mại tuyệt vời của một tâm hồn biết lắng nghe sự hướng dẫn của Hội Thánh.

Bà hiện diện giữa cộng đoàn bằng lời kinh và bằng sự hòa giải. Augustinô còn nhớ mãi một nhân đức tuyệt đẹp của mẹ: khi nghe hai người đang tức giận nói xấu nhau, bà không bao giờ đem những lời cay độc của bên này sang đổ vào tai bên kia. Bà chỉ lựa những lời tốt đẹp, những điều có thể kéo họ xích lại gần nhau để nói lại. Một đức ái kín đáo, nhỏ bé nhưng biết bao mái nhà và xứ đạo hôm nay đang khao khát cần đến!

Đêm Canh thức Phục Sinh năm 387 tại nhà thờ chính tòa Milano, thánh Ambrôsiô đã cử hành bí tích Rửa Tội cho Augustinô, cùng với người con trai Adeodatus và người bạn Alypius.

Sau ngày hồng phúc ấy, hai mẹ con cùng gia đình lên đường trở về quê hương châu Phi. Họ dừng chân nghỉ lại tại hải cảng Ostia gần kinh thành Rôma để chờ tàu.

Tại nơi quán trọ ấy có một khung cửa sổ nhỏ nhìn xuống một khu vườn thanh vắng. Mônica và Augustinô đứng tựa bên nhau nơi cửa sổ, cùng nhau đàm đạo về sự sống đời đời của các thánh trên thiên quốc. Người con kể lại rằng trong cuộc trò chuyện linh thiêng ấy, hai mẹ con như được cất nhắc lên khỏi mọi vẻ đẹp của trần gian để chạm tới chính Đấng Tối Cao — cội nguồn của mọi sự thiện.

Đó là một trong những hình ảnh dịu dàng và cảm động nhất của tình mẹ con: mẹ và con không còn tranh cãi, không còn giằng co xem ai đúng ai sai. Cả hai cùng đứng kề bên nhau, bình an cùng nhìn về một hướng — điều mà suốt mấy chục năm trước đó, có lẽ chưa từng một lần xảy ra giữa họ.

Mônica khẽ bảo con:

“Con ơi, đối với mẹ, cuộc đời này chẳng còn điều gì làm mẹ vấn vương nữa. Mẹ chỉ có một ước nguyện duy nhất là được thấy con trở thành người Kitô hữu trước khi mẹ nhắm mắt, và Chúa đã ban cho mẹ điều ấy vượt quá mọi sự mẹ mong đợi...”

Tâm hồn từng quặn thắt vì con nay đã tìm được sự tự do thanh thản tuyệt đối. Bà đã có thể yêu con mà không còn cần phải níu giữ con cho riêng mình nữa.

Hội Thánh mừng kính thánh Mônica vào ngày 27 tháng 8 hằng năm, ngay trước ngày lễ của thánh Augustinô (28 tháng 8) — một sự sắp xếp phụng vụ như muốn nhắc nhớ rằng vinh quang của người con không thể tách rời khỏi những giọt nước mắt của người mẹ. Tên bà được các Hội các bà mẹ Công giáo tại Việt Nam và khắp nơi trên thế giới chọn làm quan thầy, như một người mẹ, người bà ruột thịt trong gia đình.

Mônica đã từng khóc, từng bất lực, từng sốt ruột và từng muốn giữ chặt con. Nhưng bà đã học được cách sửa mình, học cách lắng nghe và học cách tín thác rằng con mình thuộc về Chúa sâu xa hơn thuộc về mình.