Thánh Gioanna Đắc

Đó là một câu hỏi hiểm độc. Nếu cô trả lời "có", họ sẽ kết tội cô kiêu ngạo, vì theo giáo huấn của Hội Thánh, không ai có thể chắc chắn mình đang ở trong ơn nghĩa Chúa. Nếu cô trả lời "không", thì chính cô tự nhận mình là kẻ tội lỗi, và mọi lời cô nói về "tiếng nói từ trời" đều là giả dối.

Cô gái trả lời: "Nếu tôi không ở trong ơn nghĩa Chúa, xin Chúa đặt tôi vào đó. Nếu tôi đang ở trong đó, xin Chúa gìn giữ tôi ở lại."

Biên bản phiên tòa ghi lại rằng những người chất vấn sững sờ. Cô gái ấy là Gioanna, mà hậu thế gọi là Jeanne d'Arc, và người Công giáo Việt Nam quen gọi là Thánh Gioanna Đắc.

Hiếm có vị thánh nào mà ta biết rõ lời ăn tiếng nói đến như vậy. Không phải nhờ những người thương cô chép lại, mà nhờ chính những kẻ muốn giết cô: biên bản phiên tòa kết án cô, được ghi chép cẩn thận từng câu hỏi, từng câu trả lời, đến nay vẫn còn.

Có một điều ít người biết: cô chưa bao giờ tự gọi mình là "Jeanne d'Arc". Trước tòa, cô khai rằng ở làng người ta gọi cô là Jeannette, còn sau khi ra đi thì người ta gọi cô là Jeanne. Cô không biết họ của mình là gì. Cái tên cô tự xưng, và dùng để ký thư, là "Jehanne la Pucelle", Gioanna Người Thiếu Nữ. Chữ "d'Arc" là họ của cha cô, được các sử gia dùng về sau, và thành cái tên cả thế giới biết đến.

Lúc ấy nước Pháp đang ở trong cuộc Chiến tranh Trăm năm với nước Anh. Quân Anh cùng đồng minh xứ Bourgogne chiếm gần nửa nước Pháp, kể cả Paris. Người thừa kế ngai vàng, thái tử Charles, còn chưa được làm lễ đăng quang, co cụm ở miền nam sông Loire, bị kẻ thù chế nhạo gọi là "vua xứ Bourges". Làng Domrémy nằm ngay vùng giáp ranh, dân làng từng phải chạy loạn khi quân lính kéo qua đốt phá.

Về sau, cô còn nghe tiếng của Thánh Catarina và Thánh Margarita, hai vị thánh tử đạo đồng trinh. Những tiếng nói ấy đến với cô thường xuyên, nhất là khi chuông nhà thờ đổ. Và dần dần, chúng nói với cô một điều không thể tin nổi: cô phải đi cứu nước Pháp, giải vây thành Orléans, và đưa thái tử đến Reims làm lễ đăng quang.

Một cô gái nông thôn, chưa từng cưỡi ngựa chiến, chưa từng cầm gươm, không biết chữ. Cô giữ bí mật suốt ba năm, không nói với ai, kể cả cha xứ. Người cha, không biết gì về những tiếng nói, nhưng có lần mơ thấy con gái bỏ đi theo quân lính, đã dặn các con trai rằng nếu có chuyện ấy thật, thà dìm chết em gái dưới sông còn hơn.

Năm mười sáu tuổi, cô đi đến Vaucouleurs, thị trấn gần nhất có quân của thái tử, xin gặp viên chỉ huy. Ông ta cười vào mặt cô, bảo người chú dẫn cô về nhà cho cha tát vài cái. Cô không bỏ cuộc. Cô quay lại lần thứ hai, rồi lần thứ ba. Cuối cùng, khi dân chúng bắt đầu tin cô, viên chỉ huy chịu cấp cho cô một con ngựa, một thanh gươm và sáu người hộ tống.

Những người làm chứng về sau kể rằng triều đình muốn thử cô: thái tử trà trộn giữa đám cận thần, mặc áo như mọi người, để xem cô gái có nhận ra ai là người thừa kế ngai vàng không. Cô đi thẳng đến trước ông, quỳ xuống chào. Rồi cô xin gặp riêng, và nói với ông một điều mà không ai biết. Chỉ biết rằng sau cuộc gặp ấy, thái tử bắt đầu tin cô.

Nhưng triều đình vẫn thận trọng. Họ gửi cô đến thành Poitiers để các nhà thần học xem xét suốt ba tuần: cô có phải là người của Chúa không, hay là phù thủy, hay chỉ là một cô gái điên? Một nhà thần học hỏi, bằng giọng địa phương nặng: "Tiếng nói ấy nói bằng thứ tiếng gì?" Cô trả lời: "Thứ tiếng tốt hơn tiếng của ông." Họ hỏi cô có tin Chúa không. Cô nói: "Tin hơn ông." Họ đòi cô làm một dấu lạ. Cô đáp: "Tôi không đến Poitiers để làm dấu lạ. Hãy dẫn tôi đến Orléans, tôi sẽ cho các ông thấy dấu lạ tôi được sai đến để làm."

Các nhà thần học kết luận họ không thấy điều gì xấu nơi cô: chỉ thấy khiêm tốn, trong trắng, đạo đức, và đơn sơ.

Gioanna được trang bị một bộ áo giáp trắng. Nhưng cô không cầm gươm ra trận. Cô cầm một lá cờ trắng, trên đó vẽ hình Chúa Kitô ngự trên thế giới, hai bên là hai thiên thần, và hai chữ "Jhesus Maria". Về sau, trước tòa, cô nói rằng cô yêu lá cờ của mình gấp bốn mươi lần thanh gươm, và cô cầm cờ ra trận để khỏi phải giết ai. Cô nói cô chưa bao giờ giết người nào.

Trước khi tấn công, cô đọc cho người viết một lá thư gửi các tướng Anh, khuyên họ hãy về nước trong hòa bình. Cô bắt binh lính xưng tội, cấm họ chửi thề, đuổi những người phụ nữ theo quân đi. Những người lính dày dạn, quen cướp bóc, lần đầu tiên thấy mình đi đánh giặc sau một cô gái mười bảy tuổi cầm cờ và bắt họ đi dự lễ.

Ngày 7 tháng 5 năm 1429, trong trận đánh pháo đài Tourelles chặn cửa ngõ vào thành, một mũi tên xuyên qua vai cô, giữa cổ và vai. Cô khóc vì đau, nhưng tự tay rút mũi tên ra, rồi quay lại trận đánh khi trời đã về chiều. Nhìn thấy lá cờ của cô lại tung bay, quân Pháp ào lên. Pháo đài thất thủ. Sáng hôm sau, ngày 8 tháng 5, quân Anh rút lui. Vòng vây Orléans kéo dài hơn bảy tháng được giải trong vòng chín ngày kể từ khi cô đến.

Đến nay, gần sáu trăm năm sau, thành phố Orléans vẫn tổ chức lễ hội kỷ niệm ngày 8 tháng 5 mỗi năm, một truyền thống bắt đầu từ ngay năm sau trận đánh. Mỗi năm, một thiếu nữ trong thành được chọn để mặc giáp, cưỡi ngựa, đóng vai Gioanna đi đầu đoàn rước.

Ngày 17 tháng 7 năm 1429, trong Nhà thờ Chính tòa Reims, thái tử Charles được xức dầu, trở thành vua Charles VII. Gioanna đứng cạnh bàn thờ, tay cầm lá cờ của mình. Trước tòa, về sau, người ta hỏi cô vì sao lá cờ của cô được mang vào nhà thờ trong lễ đăng quang, trong khi cờ của các tướng khác thì không. Cô trả lời bằng một câu mà người Pháp thuộc lòng đến nay: "Nó đã ở nơi gian khổ, thì đáng được ở nơi vinh dự."

Ngày 23 tháng 5 năm 1430, trong một trận đánh ngoài thành Compiègne, Gioanna ở lại sau cùng để bảo vệ đoàn quân rút vào thành. Cổng thành đóng lại trước khi cô kịp vào. Một cung thủ Bourgogne kéo áo choàng cô xuống ngựa. Cô bị bắt.

Cô bị giam ở tòa tháp Beaurevoir. Nghe tin quân thù sắp tàn sát dân thành Compiègne, cô nói "thà chết còn hơn sống mà thấy người tốt bị giết", và nhảy từ trên tháp xuống, cao hơn mười mấy mét. Cô không chết, chỉ bị thương nặng, bất tỉnh mấy ngày. Về sau, cô thú nhận trước tòa rằng các tiếng nói đã bảo cô đừng nhảy, và cô đã xin Chúa tha thứ.

Nhà vua Charles VII, người đã được cô đưa lên ngai vàng, không làm gì để chuộc cô. Quân Bourgogne bán cô cho người Anh với giá mười ngàn đồng livre.

Phiên tòa bắt đầu tháng 1 năm 1431 ở Rouen, do Giám mục Pierre Cauchon chủ trì, một người thân Anh. Suốt nhiều tháng, cô gái mười chín tuổi bị giam trong một phòng giam có lính Anh canh giữ ngày đêm, chân bị xích, không được giam ở nhà tù của Hội Thánh có nữ tu canh giữ như luật định. Cô bị thẩm vấn hàng chục lần, có khi một lúc nhiều người hỏi dồn dập.

Chính trong phiên tòa ấy, cô gái không biết chữ đã nói những câu làm các giáo sư đại học Paris lúng túng. Khi họ hỏi Thánh Micae hiện ra với cô có mặc áo không, cô hỏi lại: "Ông nghĩ Chúa không có gì để cho ngài mặc sao?" Khi họ hỏi Chúa có ghét người Anh không, cô nói: "Tôi không biết Chúa yêu hay ghét người Anh. Tôi chỉ biết họ sẽ bị đuổi khỏi nước Pháp, trừ những người chết ở đây."

Họ buộc tội cô mặc quần áo đàn ông, trái luật. Cô giải thích rằng ở giữa những người lính canh ngày đêm, quần áo đàn ông, với những dây buộc chặt, là cách duy nhất để bảo vệ sự trong trắng của mình.

Ngày 24 tháng 5, trước giàn hỏa thiêu dựng sẵn, sợ hãi và kiệt sức, cô ký vào một tờ giấy thú nhận, bằng một dấu thập, và hứa mặc lại quần áo phụ nữ. Nhưng chỉ vài ngày sau, cô lại mặc quần áo đàn ông. Một số nhân chứng về sau kể rằng lính canh đã lấy mất quần áo phụ nữ của cô, hoặc cô bị đe dọa xâm hại. Cô nói với các thẩm phán rằng các tiếng nói đã trách cô vì đã chối bỏ sự thật để giữ mạng sống. Như thế, cô bị kết án là "tái phạm", và bị trao cho tòa án đời thiêu sống.

Những người có mặt về sau làm chứng rằng giữa ngọn lửa, cô kêu tên "Giêsu" nhiều lần, lần cuối cùng thật lớn. Nhiều người trong đám đông, kể cả một số người Anh, bật khóc. Có người kể rằng một viên thư ký của nhà vua Anh bỏ về, vừa đi vừa nói: "Chúng ta tiêu rồi, chúng ta đã thiêu một vị thánh."

Hơn một trăm nhân chứng được hỏi: dân làng Domrémy, những người lính từng theo cô, những giáo sĩ từng có mặt ở Rouen. Ngày 7 tháng 7 năm 1456, tòa tuyên bố bản án năm 1431 là vô hiệu, đầy gian dối và bất công. Gioanna được minh oan.

Nhưng phải gần năm trăm năm sau nữa, cô mới được lên bàn thờ. Năm 1909, Đức Giáo hoàng Piô X tôn phong cô Chân phước. Ngày 16 tháng 5 năm 1920, ngay sau Thế chiến thứ nhất, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV tôn phong cô lên bậc hiển thánh. Hai năm sau, cô được tuyên bố là bổn mạng thứ hai của nước Pháp.

Nhà văn Mỹ Mark Twain, người nổi tiếng với những câu chuyện về cậu bé Tom Sawyer và Huckleberry Finn, đã dành mười hai năm tìm hiểu và hai năm viết một cuốn tiểu thuyết về Gioanna. Gần cuối đời, ông nói: đó là cuốn sách ông yêu nhất trong tất cả những gì mình viết, và là cuốn hay nhất.

Qua các thế kỷ, Gioanna trở thành một trong những nhân vật được viết, được vẽ, được đưa lên sân khấu nhiều nhất trong lịch sử châu Âu. Các nhà văn Shakespeare, Schiller, Voltaire, Bernard Shaw đều viết về cô, mỗi người một cách, có người chế giễu, có người ca ngợi. Mỗi thời đại, mỗi phe phái lại muốn giành lấy cô làm biểu tượng của mình.

Năm 2011, trong một buổi tiếp kiến chung, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI dành trọn một bài giáo lý để nói về Thánh Gioanna. Ngài nhấn mạnh một điều mà các nhà viết tiểu sử hay quên: trung tâm đời sống của cô gái ấy không phải là chiến trận, mà là cầu nguyện. Cô có một tình yêu rất cá vị với Chúa Giêsu, luôn đặt tên Giêsu và Maria trên lá cờ và trong thư từ của mình, và chính tình yêu ấy làm cô mạnh mẽ. Ngài cũng nói đến một nghịch lý đau đớn: cô là một vị thánh bị kết án bởi một tòa án của Hội Thánh, và chính Hội Thánh, sau đó, đã nhìn nhận sai lầm ấy và tôn cô lên bàn thờ.

Người ta thường nhớ Gioanna như một nữ anh hùng cầm quân, cưỡi ngựa, mặc giáp. Nhưng có lẽ điều làm cô nên thánh không nằm ở những chiến thắng, mà ở những gì cô làm khi mọi chiến thắng đã mất: một cô gái bị chính vị vua mình phục vụ bỏ rơi, bị những người mang chức sắc trong Hội Thánh kết án oan, vậy mà vẫn không oán ghét Hội Thánh, vẫn xin được xưng tội, xin rước Mình Thánh Chúa, xin một cây thánh giá, và gọi tên Giêsu cho đến hơi thở cuối cùng.

Cô chưa bao giờ nói mình chắc chắn được cứu độ. Cô chỉ nói: nếu tôi chưa ở trong ơn nghĩa Chúa, xin Chúa đặt tôi vào; nếu tôi đã ở trong đó, xin Chúa gìn giữ tôi. Đó là lời cầu nguyện của một người khiêm tốn, không phải của một nữ anh hùng. Và có lẽ đó là lời cầu nguyện đẹp nhất mà một người trẻ có thể mang theo mỗi ngày.