Cha Tự khuyên thầy Mậu đừng khai rõ mình là ai, để được nhẹ tội. Nhưng thầy Mậu xin ngược lại: xin cha nhận con làm môn đệ, để con được chết vì đạo như cha. Người học trò không muốn được tha. Người học trò chỉ muốn được đi cùng thầy mình đến cuối con đường.
Thầy giảng ở Kẻ Mốt
Phanxicô Xaviê Hà Trọng Mậu (có nơi ghi là Mận) sinh năm 1790 tại làng Kẻ Diền, tỉnh Thái Bình. Thầy làm thầy giảng, gia nhập Dòng Ba Đa Minh, và giúp việc cha Phêrô Nguyễn Văn Tự ở xứ Kẻ Mốt.
Thầy dạy giáo lý, lo việc xứ, đồng hành với cha trong những năm cấm đạo dưới triều Minh Mạng.
Đi dò tin, bị bán đứng
Ngày 29 tháng 6 năm 1838, lính vây Kẻ Mốt và bắt cha Tự. Thầy Mậu thoát được. Nhưng thầy không trốn đi xa. Thầy đi dò tin về cha, và xin trú tạm trong nhà một người không có đạo.
Người chủ nhà đã đi báo quan để lãnh thưởng. Thầy bị bắt, giải về Bắc Ninh. Ở đó, thầy gặp lại cha Tự và những người cùng bị bắt.
"Tôi là thầy giảng"
Trước quan bố chánh, thầy khai rõ:
"Bẩm quan, tôi là thầy giảng, môn đệ thân tín của linh mục Tự."
Cha Tự lo cho thầy. Cha biết khai như thế thì tội sẽ nặng. Cha khuyên thầy đừng nói rõ lý lịch. Nhưng thầy Mậu thưa với cha:
"Xin cha thương nhận con làm môn đệ để con cùng được chết vì đạo như cha cho tròn đức tin."
Người thầy muốn che chở học trò. Người học trò muốn đi cùng thầy. Hai tấm lòng thương nhau theo hai cách khác nhau.
Lời mời làm quan
Quan thấy thầy Mậu có học, biết nghề thuốc, liền dụ dỗ: bỏ đạo đi, sẽ cho làm quan, hoặc cho về nhà làm thầy thuốc. Thầy trả lời:
"Cám ơn quan lớn, tôi không dám bước qua mặt Chúa tôi."
Lễ phép, nhẹ nhàng, nhưng không lay chuyển. Năm 1838, thầy bị đánh sáu mươi roi vì từ chối bước qua thập giá.
Năm anh em trong ngục
Cha Tự bị xử chém tháng 9 năm 1838. Thầy Mậu ở lại trong ngục Bắc Ninh cùng bốn người: thầy Đaminh Bùi Văn Úy, anh Augustinô Nguyễn Văn Mới, anh Tôma Nguyễn Văn Đệ, và anh Stêphanô Nguyễn Văn Vinh.
Thầy Mậu, người lớn tuổi nhất, trở thành chỗ dựa cho các bạn. Thầy giúp họ trả lời khi bị hỏi cung, cùng họ đọc kinh, tìm cách giữ nếp sống Dòng Ba ngay trong ngục. Thầy viết thư cho hai linh mục bên ngoài, kể:
"Con và bốn anh em thường ăn chay kiêng thịt như luật dòng dạy..."
Lá thư còn thật thà kể rằng không phải lúc nào họ cũng giữ được việc ăn chay như mong muốn. Nhà tù hiện lên thật hơn: những con người có lòng quyết tâm, nhưng cũng có giới hạn của thân xác.
Năm anh em ấy còn giúp nhiều bạn tù khác được rửa tội ngay trong ngục.
Cổ Mễ, ngày 19 tháng 12 năm 1839
Ngày 19 tháng 12 năm 1839, thầy Phanxicô Xaviê Mậu cùng bốn người anh em bị xử giảo tại pháp trường Cổ Mễ. Thi hài thầy được đưa về Hương La.
Thầy được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của thầy là 19 tháng 12.
Người anh cả của năm người
Thầy Mậu là người anh cả trong nhóm năm vị tử đạo Cổ Mễ. Thầy không chỉ tự mình giữ vững, mà còn giữ cho cả nhóm cùng vững. Trong hơn một năm tù đày, thầy biến căn ngục thành một cộng đoàn nhỏ, có kinh nguyện, có chay tịnh, có rửa tội.
Và thầy đã không để người thầy của mình phải đi một mình. Thầy xin được làm môn đệ, cho đến tận cùng.