Cậu Truật nghèo, ít được đi học. Cha mất sớm. Năm mười lăm tuổi, cố Tân đưa cậu về nhà Chúa. Năm hai mươi tuổi, cậu bị bắt. Và chính trong ngục, cậu được Đức giám mục công nhận là thầy giảng. Chức vụ đầu tiên và cuối cùng của đời cậu được trao giữa song sắt.
Tuổi thơ thiếu thốn
Phêrô Vũ Văn Truật sinh năm 1817 tại làng Hà Thạch, họ Kẻ Thiếc, huyện Sơn Vi, trấn Sơn Tây. Cha cậu mất sớm. Nhà nghèo, cậu ít được đến trường.
Khoảng mười lăm tuổi, cậu được cha Jean-Charles Cornay, một thừa sai người Pháp mà giáo dân gọi là cố Tân, nhận vào Nhà Đức Chúa Trời.
Cậu bé nghèo, ít học ấy bắt đầu một cuộc đời mới bên cạnh người thầy ngoại quốc.
Học để dạy
Ở Bầu Nọ, cậu giúp việc cho cha Tân. Cậu học giáo lý, rồi học cách dạy giáo lý cho người khác, bằng tất cả những gì mình được trao. Cậu không có nền học vấn dài như nhiều chủng sinh khác. Nhưng cậu có lòng đạo đức, sự chăm chỉ, và tình yêu dành cho những người đang tìm hiểu đạo.
Có câu: "Ai khôn mới biết hiến mình cho chân lý, để chiếm hữu phần gia nghiệp muôn đời." Cậu Truật không có học vấn cao, nhưng cậu có sự khôn ngoan ấy.
Không khai
Ngày 20 tháng 6 năm 1837, quân lính kéo đến Bầu Nọ tìm bắt các linh mục. Cậu Truật bị giữ lại ở đình làng. Người ta tra hỏi cậu cha Tân trốn ở đâu.
Một cậu thanh niên mới hai mươi tuổi, đứng trước lính tráng, bị tra tấn. Cậu biết thầy mình ở đâu. Nhưng cậu không khai.
Cậu bị đóng gông, giải về Sơn Tây cùng với thầy Phêrô Trương Văn Đường và thầy Phaolô Nguyễn Văn Mỹ.
Thầy giảng trong ngục
Cậu bị kết án xử giảo, giam chờ. Hơn một năm trời trong ngục.
Trong thời gian ấy, Đức giám mục đã chính thức công nhận cậu là thầy giảng, để khích lệ và ghi nhận lòng trung thành của cậu. Đó không phải là một sự thăng chức theo kiểu đời thường. Đó là sự nhìn nhận của Giáo Hội đối với một người trẻ đã phục vụ cộng đoàn bằng cả cuộc đời mình.
Có lẽ không có lễ trao chức nào, không có áo mới, không có tiệc mừng. Chỉ có một tin nhắn truyền vào ngục. Nhưng với cậu Truật, đó hẳn là một niềm vui lớn.
Rạng sáng ngày 18 tháng 12
Ngày 18 tháng 12 năm 1838, sau khi được lãnh các bí tích, thầy Phêrô Truật bị xử giảo tại pháp trường gần đồi Đò Voi, vùng Mông Phụ, cùng với thầy Đường và thầy Mỹ. Thầy mới hai mươi mốt tuổi.
Thầy được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của thầy là 18 tháng 12.
Không cần học cao mới nên thánh
Thầy Truật không có bằng cấp, không có học vấn cao. Cậu chỉ là một đứa trẻ nghèo mồ côi cha, được một linh mục thương nhận về. Nhưng cậu đã học được điều quan trọng nhất: yêu Chúa và trung thành với người mình yêu.
Và cậu đã giữ kín nơi ẩn náu của người thầy đã cưu mang mình. Đó là cách một đứa trẻ nghèo đền đáp ân tình: bằng sự trung thành đến chết.