Ở nhà, người ta gọi cậu là Hào. Trong sổ bộ, tên cậu là Hựu. Khi vào nhà xứ năm mười lăm tuổi, cậu được đặt tên mới là Mỹ. Ba cái tên, ba chặng đời. Và cả ba đều dẫn về một con người đã sống trọn cho Chúa.
Từ Hào đến Mỹ
Phaolô Nguyễn Văn Mỹ sinh năm 1798 tại làng Kẻ Non, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam. Tên trong sổ bộ của cậu là Nguyễn Văn Hựu. Ở nhà, cha mẹ gọi cậu là Hào.
Năm mười lăm tuổi, cậu vào nhà xứ, và được đặt tên mới là Mỹ. Cái tên mới như đánh dấu một cuộc đời mới: cuộc đời dâng cho Chúa.
Cậu giúp việc cha xứ một thời gian, rồi học tiếng Latinh ở Vĩnh Trị. Sau đó, thầy làm việc ở Nhà chung và ở xứ Bầu Nọ.
Người thầy giảng ở Bầu Nọ
Ở Bầu Nọ, thầy Mỹ lo những công việc của một thầy giảng: giúp giáo dân dọn mình lãnh bí tích, khuyên nhủ những người muốn trở lại với nếp sống đạo, dạy giáo lý cho những người mới tìm hiểu.
Những công việc ấy không ai ghi chép lại. Không có bài giảng nổi tiếng, không có câu chuyện ly kỳ. Chỉ có những buổi dạy giáo lý bên ngọn đèn dầu, những lần ngồi nghe một người lạc lối tâm sự, những lời khuyên nhẹ nhàng mà kiên nhẫn.
Thầy làm việc bên cạnh cha Jean-Charles Cornay - Tân, cùng với thầy Phêrô Trương Văn Đường và cậu Phêrô Vũ Văn Truật.
Ngày làng bị vây
Ngày 20 tháng 6 năm 1837, dưới triều Minh Mạng, quân lính vây làng Bầu Nọ để tìm bắt cha Tân. Thầy Mỹ bị bắt cùng thầy Đường và cậu Truật, rồi bị giải về Sơn Tây.
Cha Tân bị xử trước, vào tháng 9 năm ấy. Ba người học trò ở lại, chờ bản án của mình.
Tài liệu không ghi lại nhiều về những lần thầy Mỹ bị hỏi cung. Không có câu nói nào của thầy được lưu lại. Nhưng điều chắc chắn là thầy đã từ chối bỏ đạo, suốt hơn một năm trời trong ngục Sơn Tây.
Cùng chết với Đức Kitô
Có một câu Kinh Thánh như viết cho thầy:
"Nếu chúng ta đã cùng chết với Đức Kitô, chúng ta cũng sẽ cùng sống với Người." (Rm 6,8)
Ngày 18 tháng 12 năm 1838, thầy Phaolô Mỹ bị xử giảo cùng với thầy Đường và thầy Truật. Giáo dân nhận thi hài thầy, đưa về an táng ở một nơi kín đáo, rồi sau đó cải táng về quê nhà Kẻ Non.
Thầy được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của thầy là 18 tháng 12.
Những người không để lại lời nào
Trong số 117 vị thánh tử đạo, có những vị để lại những câu nói bất hủ. Và có những vị như thầy Mỹ, không để lại lời nào. Chỉ có ba cái tên, và một cuộc đời.
Nhưng có lẽ chính những vị thánh thầm lặng ấy lại gần gũi với chúng ta nhất. Phần lớn chúng ta cũng sẽ không để lại câu nói nào cho hậu thế. Chúng ta chỉ có một cuộc đời, sống từng ngày, làm những việc nhỏ. Và thầy Mỹ nhắc rằng: như thế là đủ để nên thánh, nếu ta sống trọn vẹn cho Chúa.