Giữa ngục tù, cha Xuyên làm những vần thơ theo lối ca dao để khuyên nhủ các tín hữu. Những câu thơ ấy được truyền miệng ra ngoài song sắt, đến với những người đang sợ hãi, đang lung lay. Người tù trở thành người an ủi.
Người được Đức cha nâng đỡ
Đaminh Nguyễn Văn Xuyên, còn gọi là Doãn, sinh năm 1786 tại Hưng Lập, vùng Nam Định. Cậu được Đức cha Ignacio Delgado - Y giúp đỡ cho đi học. Năm 1819, thầy chịu chức linh mục, rồi gia nhập Dòng Đa Minh.
Người lập họ đạo
Cha đi qua các xứ Phạm Pháo, Kẻ Mèn, Đông Xuyên. Ở Kẻ Mèn, cha góp phần lập nên họ đạo Thanh Minh. Rồi cha giúp chủng viện Ninh Cường, dạy dỗ các chủng sinh.
Sau đó, cha được giao quản lý công việc của giáo phận: sổ sách, tài sản, những việc chung. Chính vì thế, khi các giám mục bị bắt, cha là người mà quan đặc biệt muốn tra hỏi. Cha biết quá nhiều.
Bị bắt ở Phú Đường
Ngày 18 tháng 8 năm 1838, sau khi dâng lễ ở giáo họ Phú Đường, cha bị nhận ra và bị nộp cho quan.
Quan phủ đòi tiền chuộc. Cha trả lời:
"Tôi chẳng có đồng nào trong người, nếu quan tha tôi cám ơn, nếu quan bắt tôi xin chịu."
Giáo dân muốn góp tiền chuộc cha ra. Nhưng cha, người quản lý tài sản giáo phận, hiểu rõ giá trị của từng đồng tiền. Cha nói:
"Cứ để tiền lo cho giáo xứ, đừng tốn tiền chuộc tôi làm chi vô ích."
Mà vụ việc cũng đã lên tới tỉnh, không chuộc được nữa.
Bị đánh đến ngất
Quan tra hỏi cha về tài sản giáo phận, về nơi ẩn náu của các giám mục. Cha bị đánh nhiều lần, có lúc ngất đi. Người ta chữa cho cha tỉnh lại, để rồi tiếp tục tra hỏi.
Cha không khai. Khi quan tổng đốc đòi cha xuất giáo, cha nói:
"Dù sống dù chết, tôi cũng không bỏ đạo."
Và:
"Tôi chọn cái chết để sống đời đời, hơn là nghe quan sống thêm ít lâu mà muôn đời bị tiêu diệt."
Người bạn tù
Sau cùng, cha được giam chung với cha Tôma Đinh Viết Dụ, một tu sĩ Đa Minh khác. Hai người cùng cầu nguyện, xưng tội cho nhau trước ngày xử. Hai người mục tử, trong cảnh tù đày, lại trở thành mục tử của nhau.
Và cha Xuyên vẫn làm thơ. Những vần ca dao mộc mạc, dễ nhớ, dễ thuộc, để khích lệ giáo dân giữ vững đức tin. Người quản lý sổ sách hóa ra còn có tâm hồn thi sĩ.
Ngày 26 tháng 11 năm 1839
Ngày 26 tháng 11 năm 1839, cha Đaminh Xuyên và cha Tôma Dụ bị xử chém tại pháp trường Bảy Mẫu. Thi hài cha Xuyên ban đầu được chôn tại nơi xử, rồi năm 1841 được đưa về Lục Thủy.
Cha được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của cha là 26 tháng 11.
Người biết giá trị của từng đồng tiền
Cha Xuyên quản lý tài sản giáo phận, biết từng đồng tiền đến từ những bàn tay lao động vất vả của giáo dân. Vì thế, cha không muốn ai tốn tiền chuộc mình. "Cứ để tiền lo cho giáo xứ." Cha coi sự sống của cộng đoàn quý hơn sự sống của chính mình.
Và giữa ngục tù, cha vẫn làm thơ. Có lẽ đó là cách cha nói với mọi người: ngay cả trong bóng tối, vẫn còn chỗ cho vẻ đẹp, cho niềm hy vọng, cho lời ca.