Khi dịch tả tràn vào chủng viện, ông trùm Đích đón các chủng sinh bị bệnh về nhà mình chăm sóc. Khi cấm đạo, ông cho cả một lớp chủng sinh ở trong nhà mình suốt một thời gian dài. Ngôi nhà ông ở Kẻ Vĩnh đã trở thành nơi nương náu của cả một thế hệ linh mục tương lai.
Ông trùm Kẻ Vĩnh
Antôn Nguyễn Tiến Đích sinh tại Chi Long, huyện Nam Sang, tỉnh Nam Định. Năm sinh của ông được ghi khác nhau trong các tài liệu, có nơi ghi 1769, có nơi ghi 1796. Khi bị bắt, ông đã là một ông cụ.
Ông về làng Kẻ Vĩnh lập nghiệp, rồi được giáo dân tin cậy bầu làm trùm họ. Kẻ Vĩnh là nơi có nhà chung, có chủng viện, là một trung tâm của Giáo Hội miền Bắc. Và ông trùm Đích trở thành người lo lắng cho các chủng sinh, các linh mục như cho con cháu trong nhà.
Khi dịch tả ập đến
Có lần, dịch tả bùng phát trong chủng viện. Dịch tả thời ấy là nỗi kinh hoàng, lây lan nhanh, chết người trong vài ngày. Ai cũng sợ đến gần người bệnh.
Ông Đích đón các chủng sinh bị bệnh về nhà mình chăm sóc. Ông không sợ lây, không sợ phiền. Những cậu thanh niên xa nhà, đang lên cơn sốt, được nằm trong nhà ông, được gia đình ông chăm từng bát cháo, từng chén thuốc.
Mái nhà giữa cơn bão
Rồi những năm cấm đạo đến. Chủng viện không còn an toàn. Ông Đích cho cả một lớp chủng sinh đến trú tại nhà mình trong một thời gian dài. Nuôi ăn, lo chỗ ngủ, che giấu khỏi con mắt dòm ngó. Và nếu bị phát hiện, cả gia đình ông sẽ phải trả giá.
Nhà ông còn là nơi Đức cha thường lui tới. Rồi đến năm 1838, là nơi cha Giacôbê Đỗ Mai Năm đang ẩn náu.
Những việc ấy không chỉ là lòng tốt nhất thời. Nó đòi hỏi cơm gạo, chỗ ngủ, sự im lặng, và sự chấp nhận rủi ro của cả một gia đình, qua nhiều năm trời.
Ngày 11 tháng 5 năm 1838
Quan Trịnh Quang Khanh kéo quân vây làng Kẻ Vĩnh. Lính tìm thấy cha Năm trong nhà ông Đích. Ông trùm, người con rể là ông lý Micae Nguyễn Huy Mỹ, và cha Năm cùng bị bắt.
Quan ép ông cụ bước qua thập giá. Chỉ cần thế thôi, ông sẽ được về sống tuổi già bên con cháu. Ông không nhận.
Bữa ăn chia sẻ trong ngục
Trong ngục, gia đình gửi đồ ăn vào cho ông. Ông không giữ cho riêng mình. Ông chia phần ăn ấy cho các bạn tù, kể cả những người không cùng đạo.
Người đàn ông đã mở cửa nhà cho các chủng sinh, giờ vẫn tiếp tục mở lòng ra với những người xung quanh, ngay giữa song sắt. Thói quen chia sẻ của cả một đời không mất đi trong ngục tối.
Và có lần lính định đánh ông, người con rể đã xin được chịu đòn thay. Cha vợ và con rể, cùng nhau đi qua những ngày cuối đời.
Ngày 12 tháng 8
Ngày 12 tháng 8 năm 1838, ông Antôn Đích bị xử chém tại pháp trường Bảy Mẫu, cùng với con rể là ông Micae Mỹ và cha Giacôbê Năm. Thi hài các ông được đưa về Vĩnh Trị.
Ông được phong Chân phước ngày 27 tháng 5 năm 1900 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của ông là 12 tháng 8.
Những mái nhà đã nuôi Giáo Hội
Nhiều linh mục Việt Nam thời ấy đã được lớn lên, được chăm sóc, được che giấu trong những mái nhà như nhà ông trùm Đích. Không có những gia đình dám mở cửa như thế, Giáo Hội Việt Nam đã không thể sống sót qua những năm tháng khốc liệt.
Hôm nay, khi thấy một linh mục, xin hãy nhớ rằng phía sau ơn gọi ấy luôn có những gia đình âm thầm nâng đỡ. Và ông trùm Đích là một trong những người cha như thế.