Người ta không nhớ anh Hạnh như một cậu bé ngoan ngoãn. Người ta nhớ anh là một tay ngang tàng, giao du với những người tiếng tăm chẳng mấy tốt đẹp. Vậy mà chính anh, vào giờ phút cuối, đã nói một câu mà biết bao người đạo đức cả đời chưa chắc dám nói.
Tuổi thơ chạy loạn
Phaolô Trần Văn Hạnh sinh năm 1827 tại làng Tân Triều, Biên Hòa. Năm anh lên sáu, sắc chỉ cấm đạo của vua Minh Mạng ban ra. Gia đình anh phải bỏ quê, chạy lánh nạn về giáo xứ Chợ Quán, gần Sài Gòn.
Một đứa trẻ lớn lên trong cảnh chạy trốn, nhà cửa không yên, xung quanh là nỗi sợ và sự nghi kỵ, không dễ gì trở thành một cậu bé hiền lành. Anh Hạnh lớn lên có phần bụi bặm. Anh chơi với đám bạn giang hồ, người ta đồn anh là kẻ ngang tàng, liều lĩnh.
Câu chuyện của anh không phải chuyện của một người sinh ra đã thánh thiện. Và có lẽ vì thế mà nó đáng để kể.
Một lần ra tay nghĩa hiệp
Một hôm, anh bắt gặp một thiếu nữ bị một đám du côn ức hiếp, cướp đoạt đồ đạc. Anh Hạnh không đứng nhìn. Anh xông vào, giải thoát cô gái, và buộc bọn chúng phải trả lại tài sản.
Đó là tính cách của anh: bộc trực, gan dạ, thấy chuyện bất bình thì không làm ngơ được. Cái tính ấy có khi khiến người ta ngại anh. Nhưng hôm ấy, nó cứu một cô gái khỏi cảnh nhục nhã.
Bọn du côn ôm hận. Chúng biết anh Hạnh là người có đạo, và trong thời cấm đạo, đó là một thứ vũ khí rất dễ dùng. Chúng đi tố cáo anh.
"Tôi là Kitô hữu"
Anh bị bắt. Người ta không chỉ buộc tội anh theo đạo, mà còn gán cho anh tội "theo giặc Tây". Lúc ấy quân Pháp đang đánh vào Gia Định, và bất cứ người Công giáo nào cũng dễ bị nghi là tay sai của ngoại bang.
Anh Hạnh phân biệt rất rõ. Anh không nhận tội phản quốc, vì anh không làm điều đó. Nhưng anh không chối mình là người Công giáo. Quan cho tra tấn để anh nhận tội, bắt anh bước qua thập giá. Giữa những trận đòn, người thanh niên từng bị coi là kẻ ngang tàng ấy tuyên xưng:
"Tôi là Kitô hữu. Tôi không bao giờ chối đạo."
Một câu rất ngắn. Không trau chuốt, không văn hoa. Đúng kiểu nói của anh: thẳng thắn, dứt khoát. Cái gan dạ từng dùng để đánh đuổi du côn, giờ được anh dùng để đứng vững trước đòn roi.
Pháp trường Chí Hòa
Ngày 28 tháng 5 năm 1859, dưới triều vua Tự Đức, anh Phaolô Hạnh bị xử chém tại Chí Hòa. Anh mới ba mươi hai tuổi.
Anh được nhìn nhận là bậc Đáng kính năm 1879, được phong Chân phước ngày 2 tháng 5 năm 1909 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của anh là 28 tháng 5.
Thánh cũng có quá khứ
Chúng ta thường nghĩ các thánh đều có một tuổi thơ trong trẻo, một cuộc đời không vết bẩn. Anh Phaolô Hạnh thì khác. Anh có quá khứ lộn xộn, có bạn bè không ra gì, có tiếng xấu trong làng. Giáo Hội không xóa những điều ấy khỏi câu chuyện của anh.
Nhưng điều Giáo Hội ghi nhớ là khoảnh khắc cuối cùng: khi mọi thứ bị lấy đi, anh vẫn giữ lại một điều. Và cả cái lần anh dám đứng ra bênh một cô gái yếu thế, giữa đám người chẳng ai dám can.
Với những ai đang mang một quá khứ khiến mình xấu hổ, anh Hạnh như muốn nói: chưa quá muộn đâu. Điều quan trọng không phải mình đã bắt đầu thế nào, mà là mình chọn kết thúc ra sao.