Thánh Nicôla Myra

Trong những câu chuyện ngàn đời về thánh Nicôla, nét đẹp lớn nhất luôn nằm ở chính cách thức ngài trao tặng: người giúp đỡ lặng lẽ tìm đến trong bóng đêm, để một gia đình nghèo được cứu khỏi cảnh bần cùng mà không bao giờ phải đem nỗi cơ cực của mình ra phơi trước con mắt tò mò của cả xóm.

Thánh Nicôla sống vào thế kỷ thứ tư, là giám mục thành Myra, thuộc miền Lycia của xứ Tiểu Á, nay là vùng Demre, tỉnh Antalya của Thổ Nhĩ Kỳ. Đó là điểm tựa lịch sử chắc chắn nhất về cuộc đời ngài. Ngày sinh, cha mẹ, và cả những năm tháng thiếu thời phần lớn được lưu truyền qua các truyền thuyết đạo đức bình dân về sau, chứ không có một hồ sơ đồng thời nào ghi chép đầy đủ.

Myra khi ấy là một trong sáu thành phố quan trọng nhất của Liên minh Lycia, đủ tầm vóc để có tới ba phiếu biểu quyết trong hội đồng liên minh — một vị thế không hề nhỏ giữa các thành bang miền duyên hải. Bến cảng phục vụ thành phố mang tên Andriake, nằm cách trung tâm Myra chừng vài cây số về phía biển. Nơi ấy đến nay vẫn còn sừng sững một kho lương thực đồ sộ xây dưới thời hoàng đế Hadrianô, cùng những đống vỏ ốc murex chất cao ngất — dấu tích của một thời Andriake từng là nơi chế biến thuốc nhuộm tía, thứ phẩm vật đắt giá bậc nhất thời cổ đại, nhuộm nên sắc áo của vua chúa và các bậc quyền quý. Cảng biển sầm uất ấy về sau bị phù sa bồi lấp dần, đến mức ngày nay đứng giữa cánh đồng khô, người ta khó lòng hình dung ra đây từng là nơi tàu bè tấp nập ra vào.

Truyền thống kể rằng Nicôla sinh ra tại Patara, một thành cảng phồn thịnh gần đó, trong một gia đình khá giả. Cha mẹ qua đời sớm, để lại cho ngài một khối gia sản lớn. Thay vì dùng số tiền ấy để sống an nhàn, người thanh niên đã âm thầm đem chia sẻ cho những mảnh đời túng thiếu.

Một vùng đất có bến cảng luôn hiểu rất rõ sự bấp bênh của kiếp người: tàu bè cập bến mang theo hàng hóa, tin tức và sự giàu có, nhưng khi nhổ neo ra khơi lại để lại những người mẹ, người vợ ngóng đợi thắc thỏm từng ngày. Có người hôm nay buôn may bán đắt, chỉ sau một cơn bão biển ngày mai đã trắng tay. Giữa một thế giới đầy bất trắc như thế, một con người sẵn sàng sẻ chia của cải cho tha nhân đã đem lại sự an ủi cụ thể đến từng bữa ăn, từng mái nhà.

Nicôla được chọn làm giám mục coi sóc đoàn chiên tại Myra. Ngài sống qua những năm bách hại tàn khốc cuối cùng của đế chế La Mã dưới thời hoàng đế Điôclêtianô, và chứng kiến bước ngoặt tự do của Hội Thánh dưới thời hoàng đế Constantinô. Những câu chuyện kể ngài từng chịu cảnh tù đày vì đức tin, hay từng có mặt tại Công đồng Nicêa năm 325, thuộc về phần ký ức truyền thống chưa đủ chứng cứ xác thực cho từng chi tiết. Nhưng điều mà cộng đoàn ngàn đời gìn giữ như một gia bảo chính là hình ảnh một vị chủ chăn trung kiên với đức tin tinh tuyền, và hết lòng bênh đỡ những kẻ cô thế cô thân.

Trong số những tích truyện xưa về thánh Nicôla, câu chuyện về ba người con gái nghèo được người bình dân yêu mến nhất qua bao thế kỷ.

Chuyện kể trong thành có một người cha từng khá giả nhưng rủi ro sa cơ, rơi vào cảnh túng quẫn. Ông có ba người con gái đến tuổi gả chồng nhưng không một đồng bạc làm của hồi môn. Thời ấy, một cô gái không của hồi môn coi như rơi vào cảnh bấp bênh cùng cực; người cha trong cơn quẫn bách đã toan tính bán các con vào chốn lầu xanh để kiếm miếng ăn qua ngày.

Ba cô gái nghèo không chỉ nhận được vài đồng tiền vàng. Họ nhận lại cả một tương lai lương thiện đang đứng trước bờ vực thẳm. Món quà vô danh ấy trở thành chiếc cầu vững chắc để họ ngẩng cao đầu bước tiếp đường đời bằng chính phẩm giá con người của mình.

Về sau, hình ảnh ba túi vàng ném qua cửa sổ ấy còn để lại một dấu vết bất ngờ trong văn hóa dân gian phương Tây: người ta tin rằng chính chi tiết này đã gợi hứng cho biểu tượng ba quả cầu vàng — dấu hiệu vẫn còn thấy treo trước các tiệm cầm đồ ở châu Âu cho đến ngày nay, như một lời nhắc xa xôi về vị giám mục từng âm thầm cứu giúp những gia đình khánh kiệt.

Lòng tôn kính thánh Nicôla lan tỏa đặc biệt sâu đậm trong giới thủy thủ và những người làm nghề sông nước. Rất nhiều câu chuyện kể lại việc ngài hiện ra cứu giúp các con tàu vượt qua cơn bão dữ, can thiệp cứu những người bị kết án oan sai, và vận động cứu trợ ngũ cốc cho dân chúng trong những năm đói kém.

Đối với người đi biển, đại dương vừa là nguồn sống nuôi cả gia đình, vừa là nơi con người nhận thức rõ nhất sự bất lực của sức mình. Khi bờ bến đã khuất xa, giữa bốn bề sóng gió gầm thét, một lời cầu xin thánh Nicôla chuyển cầu mang lại sự bình an và phó thác thiêng liêng.

Những gia đình xóm chài ven biển Việt Nam hiểu rất rõ cảm giác thắc thỏm ngóng đợi người thân sau mỗi chuyến ra khơi. Dù không phải nơi nào cũng có lòng sùng kính riêng với ngài, nỗi niềm của những phận người nương nhờ sóng nước thì ở đâu cũng giống nhau: ngoài khơi xa có người thân đang đối mặt hiểm nguy, và trong ngôi nhà nhỏ luôn có một ngọn đèn thao thức đợi chờ.

Thánh Nicôla được nhớ đến như người bênh vực trẻ thơ, người bảo vệ kẻ bị hàm oan, và người cha của kẻ nghèo. Những con người ấy tuy khác nhau nhưng cùng chung một điểm tựa: họ cần có một ai đó đủ nhân từ đứng ra bênh đỡ khi sức riêng của họ không còn đủ để tự vệ.

Đến năm 1087, giữa những biến động chính trị và tôn giáo phức tạp của thời đại — khi vùng đất Tiểu Á đang dần rơi vào tay người Thổ Xen-giúc — các thủy thủ từ thành phố Bari, miền nam nước Ý, đã đưa phần lớn di cốt của ngài từ Myra về an táng tại thành phố của họ. Vương cung thánh đường Thánh Nicôla ở Bari, được khởi công xây dựng ngay trong năm ấy để cung nghinh hài cốt, nhanh chóng trở thành một trung tâm hành hương sầm uất, nối kết tâm tình tôn kính của cả hai bờ Giáo hội Đông phương và Tây phương — một trong số ít nơi trên thế giới mà tín hữu Công giáo và Chính Thống giáo cùng đến kính viếng chung một bàn thờ.

Qua nhiều thế kỷ tại châu Âu, tập tục tặng quà bí mật cho trẻ em vào đêm trước ngày lễ thánh Nicôla đã phát triển mạnh mẽ, đặc biệt ở các nước Hà Lan, Đức, và vùng Trung Âu. Từ những giao thoa văn hóa sau này, khi người Hà Lan mang theo hình ảnh “Sinterklaas” của mình sang vùng đất mới ở Bắc Mỹ, hình tượng ông già Noel mùa Giáng Sinh đã dần dần thành hình. Thế nhưng, vị giám mục thành Myra mang một câu chuyện thiêng liêng sâu xa hơn nhiều so với những món quà thương mại được bày bán nơi phố chợ: đó là bài học về một lòng quảng đại đích thực, biết nhìn đến những kẻ chẳng có gì để đền đáp lại cho mình.

Năm 2004, các nhà khoa học pháp y tại Đại học Bari, phối hợp với chuyên gia phục dựng khuôn mặt Caroline Wilkinson của Đại học Manchester, đã dựng lại gương mặt thánh Nicôla từ những số đo hộp sọ được lưu giữ suốt nhiều thập niên trong hầm mộ vương cung thánh đường Bari. Kết quả cho thấy một gương mặt vuông vức, gò má cao, đặc trưng của cư dân vùng Đông Địa Trung Hải thế kỷ thứ tư — và đặc biệt, một chiếc mũi từng bị gãy, liền lại không thẳng hàng. Không ai còn biết chính xác vết thương ấy đến từ đâu: một trận đòn trong ngục tù thời bách hại, một tai nạn đời thường, hay dấu vết của tuổi già. Nhưng chi tiết nhỏ bé ấy, nằm lặng lẽ trong chính hài cốt của ngài suốt mười bảy thế kỷ, lại nói lên một điều giản dị: con người vẫn quen hình dung các thánh nhân với gương mặt thanh thoát, hiền hòa như trong tranh vẽ, trong khi thực ra đó là một con người bằng xương bằng thịt, mang trên mình cả những dấu vết của khổ đau và va vấp, giống hệt như bất cứ ai trong chúng ta.