Thánh Martinô thành Tours

Rồi một người lính trẻ cưỡi ngựa đi tới. Anh không mang theo tiền, vì đã cho hết rồi. Trên người anh chỉ còn bộ quân phục và tấm áo choàng. Anh rút gươm, cắt tấm áo choàng làm đôi, trao một nửa cho người ăn xin, rồi khoác nửa còn lại lên vai mình, đi tiếp. Mấy người đứng gần đó bật cười chế giễu cái dáng vẻ lố lăng của một người lính mặc nửa tấm áo.

Đêm ấy, người lính nằm mơ thấy Chúa Giêsu mặc chính nửa tấm áo anh vừa cho, nói với các thiên thần đứng quanh: "Martinô, một người còn đang học đạo, đã lấy áo này mặc cho Ta."

Người lính trẻ ấy là Martinô. Anh chưa được rửa tội. Và nửa tấm áo choàng của anh, về sau, đã để lại dấu vết trong ngôn ngữ của hàng trăm triệu người mà không ai ngờ.

Gia đình chuyển về Pavia, miền bắc nước Ý, nơi người cha nhận đất khi giải ngũ. Chính ở đó, cậu bé Martinô gặp các Kitô hữu. Năm mười tuổi, cậu tự ý đến nhà thờ xin được học đạo, trái ý cha mẹ. Năm mười hai tuổi, cậu mơ ước được vào sa mạc sống như các ẩn sĩ mà cậu nghe kể.

Nhưng luật La Mã thời ấy buộc con trai của cựu binh phải đi lính. Năm mười lăm tuổi, cậu bị chính cha mình báo tên, bị bắt, bị xiềng xích, và bị đưa vào đội kỵ binh. Một thiếu niên muốn làm ẩn sĩ, nay khoác áo giáp, cưỡi ngựa chiến.

Người viết tiểu sử của ông, Sulpicius Severus, một luật sư quý tộc xứ Gaul từng gặp ông tận mặt, kể rằng dù ở trong quân ngũ, Martinô sống như một tu sĩ. Ông chỉ giữ một người hầu, và thường là chính ông cởi giày, lau giày cho người hầu, hai người ăn chung một bàn. Ông không uống rượu say như đồng đội, không bắt nạt dân thường. Đồng đội vừa kính nể vừa thấy ông lạ.

Tiểu sử của Sulpicius được viết ngay khi Martinô còn sống, và là một trong những cuốn tiểu sử các thánh đầu tiên của Hội Thánh phương Tây. Nhờ đó, hiếm có vị thánh nào thế kỷ thứ tư mà ta biết rõ nhiều chi tiết đời thường đến thế.

Có người hỏi: sao ông không cho luôn cả tấm áo? Có một cách giải thích thường được nhắc: theo quy định thời ấy, một nửa trang bị của người lính thuộc về quân đội, nửa kia là của riêng anh ta; Martinô đã cho người nghèo trọn phần thuộc về mình. Cách giải thích ấy không có trong tiểu sử cổ, nhưng nó cho thấy người ta muốn hiểu cử chỉ ấy như một sự cho đi trọn vẹn những gì mình có quyền cho.

Còn giấc mơ đêm ấy, Sulpicius kể rằng nó không làm Martinô kiêu hãnh, mà làm ông hiểu ra một điều: người ăn xin ở cổng thành chính là Chúa Kitô. Ông nhớ lời Chúa: "Mỗi lần các ngươi làm cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta." Không lâu sau, ông xin được rửa tội, năm ấy ông khoảng mười tám tuổi.

Nửa tấm áo choàng còn lại của Martinô, theo truyền thống, được giữ như một thánh tích quý giá. Các vua dòng Frank thời Trung cổ mang nó theo khi ra trận, và cử một vị linh mục chuyên lo giữ gìn. Tấm áo choàng trong tiếng Latinh là "cappa"; vì chỉ còn một nửa nên người ta gọi là "cappella", tấm áo nhỏ. Nơi cất giữ tấm áo nhỏ ấy cũng được gọi là "cappella", và vị linh mục giữ nó được gọi là "cappellanus".

Từ đó mà có chữ "chapel" trong tiếng Anh, "chapelle" trong tiếng Pháp, nghĩa là nhà nguyện; và chữ "chaplain", vị linh mục tuyên úy. Mỗi lần ai đó trên thế giới nói "nhà nguyện" hay "cha tuyên úy" bằng những thứ tiếng ấy, họ đang nhắc lại, mà không biết, nửa tấm áo choàng của một người lính trẻ ở cổng thành Amiens.

Đến lượt mình, Martinô không nhận tiền. Ông nói với vị tướng: "Cho đến nay tôi đã phục vụ ngài. Từ nay xin cho tôi phục vụ Thiên Chúa. Tiền thưởng xin để cho những ai sắp ra trận. Tôi là lính của Đức Kitô; tôi không được phép chiến đấu."

Julianô nổi giận, bảo ông là kẻ hèn nhát, sợ chết nên viện cớ tôn giáo. Martinô đáp: nếu người ta cho rằng ông sợ, thì ngày mai ông sẽ đứng ở hàng đầu trận tuyến, không vũ khí, không khiên, chỉ cầm dấu thánh giá, đi thẳng vào giữa quân địch. Julianô cho giam ông lại để hôm sau thử lời ông nói.

Nhưng sáng hôm sau, theo lời Sulpicius, quân Giecmanh bất ngờ sai sứ đến xin hòa, nộp mình và mọi của cải. Trận đánh không xảy ra. Martinô được giải ngũ.

Ông là một trong những người đầu tiên trong lịch sử Kitô giáo được biết đến vì đã từ chối cầm vũ khí vì lương tâm. Và điều trớ trêu là, về sau, chính vị thánh ấy lại trở thành bổn mạng của binh lính.

Ông trở về Pannonia thăm cha mẹ, khuyên được mẹ trở lại đạo, còn cha thì không. Trên đường đi, ông bị bọn cướp chặn đường ở dãy núi Alps; một tên giơ rìu định chém ông, nhưng rồi bị ông thuyết phục, và theo lời kể, tên cướp ấy về sau đã trở thành một tín hữu. Ông bị những người theo lạc giáo Ariô đánh đập, đuổi đi. Có lúc ông sống một mình trên một hòn đảo nhỏ ngoài khơi nước Ý, ăn rễ cây, suýt chết vì ăn phải cây độc.

Khoảng năm 361, Martinô trở lại xứ Gaul và lập một cộng đoàn ẩn tu ở Ligugé, gần Poitiers. Đó là đan viện đầu tiên được biết đến ở xứ Gaul, tức nước Pháp ngày nay. Đan viện Ligugé vẫn còn đến hôm nay, hơn một ngàn sáu trăm năm sau, các đan sĩ dòng Biển Đức vẫn cầu nguyện ở đó.

Vì thế, theo lời Sulpicius, họ dùng mẹo: một người dân Tours tìm đến Ligugé, quỳ xuống nói rằng vợ mình đang hấp hối, xin ông đến cầu nguyện. Martinô lập tức lên đường. Đến Tours, ông thấy cả một đám đông đang chờ, và hiểu ra mình bị lừa.

Truyền thống dân gian kể thêm một chi tiết mà Sulpicius không ghi: Martinô trốn vào một chuồng ngỗng. Nhưng đàn ngỗng kêu ầm ĩ, làm lộ chỗ ông nấp. Ông đành chịu làm giám mục. Từ câu chuyện ấy mà ở nhiều nước châu Âu, người ta có tục ăn ngỗng quay vào ngày lễ Thánh Martinô, 11 tháng 11, như một cách "phạt" những con ngỗng đã tố giác vị thánh.

Làm giám mục rồi, Martinô vẫn không chịu sống trong tòa giám mục. Ông lập một đan viện ở Marmoutier, cách Tours vài cây số bên kia sông Loire, sống trong một căn lều gỗ, sau đó là một hang đá. Có lúc tám mươi tu sĩ theo ông, mặc áo lông lạc đà thô, ít khi ra khỏi phòng trừ giờ cầu nguyện chung.

Ông đi khắp các vùng nông thôn xứ Gaul, nơi phần lớn dân còn thờ thần ngoại giáo. Ông lập những giáo xứ nông thôn đầu tiên. Vào thời ấy, đạo Kitô chủ yếu sống ở các thành phố; Martinô là một trong những người đầu tiên mang Tin Mừng về tận làng quê.

Một lần, ở một ngôi làng, Martinô phá một đền thờ ngoại giáo cổ. Dân làng không phản đối việc ấy, nhưng khi ông định chặt cây thông lớn bên cạnh đền, cây mà họ coi là thiêng, thì họ nhất định không cho. Một người trong làng thách thức: nếu ông tin vào Thiên Chúa của ông đến thế, thì chúng tôi sẽ chặt cây này, còn ông hãy đứng ở phía cây sắp đổ xuống. Nếu Thiên Chúa của ông cứu ông, chúng tôi sẽ tin.

Martinô đồng ý. Người ta trói ông vào chỗ cây sẽ ngã xuống. Cây thông nghiêng dần, kêu răng rắc, bắt đầu đổ thẳng về phía ông. Các môn đệ của ông tái mặt. Theo lời Sulpicius, Martinô chỉ giơ tay làm dấu thánh giá về phía thân cây, và cây thông như bị một cơn gió thổi ngược, quay lại đổ về phía những người đang đứng xem, suýt đè lên họ. Sulpicius viết rằng hôm ấy, gần như cả vùng xin được học đạo.

Một câu chuyện khác nhẹ nhàng hơn, và có lẽ gần gũi hơn với con người Martinô. Một lần, khi ông đi vào thành Paris cùng một đoàn đông người, ông gặp một người phong hủi ở cổng thành, gương mặt lở loét đến mức ai cũng tránh xa. Martinô đi thẳng đến, ôm lấy người ấy, hôn lên mặt anh, và chúc lành cho anh. Sulpicius kể rằng người phong hủi được khỏi bệnh ngay. Dù chi tiết cuối có đúng hay không, thì cử chỉ ôm hôn một người bị cả thành phố xa lánh, giữa ánh mắt của đám đông, là rất giống người lính năm xưa đã cắt áo ở cổng thành Amiens.

Sulpicius còn ghi lại một lần Martinô được mời dự tiệc ở triều đình hoàng đế Maximus. Theo phép lịch sự, hoàng đế sai đưa chén rượu cho Martinô trước, chờ ông uống xong rồi trao lại cho mình. Nhưng Martinô uống xong, lại đưa chén cho vị linh mục đi cùng ông, vì ông coi một linh mục của Chúa cao trọng hơn mọi vị vua. Cả triều đình sững sờ. Nhưng chính hoàng đế, theo lời kể, lại càng kính trọng ông.

Năm 385, một giám mục người Tây Ban Nha tên Priscilianô bị một số giám mục khác tố cáo là dạy lạc giáo. Họ không chỉ muốn Hội Thánh kết án ông, mà còn kiện ông lên hoàng đế Maximus ở Trier để triều đình xử tội chết.

Martinô, dù không đồng ý với giáo huấn của Priscilianô, đã đến Trier phản đối. Ông nói rằng việc để một tòa án đời phân xử một vấn đề đức tin là điều chưa từng có, là một tội ác. Ông xin hoàng đế đừng đổ máu. Hoàng đế hứa với ông. Nhưng khi Martinô vừa rời thành, Priscilianô và mấy người theo ông đã bị xử chém.

Đó là lần đầu tiên trong lịch sử, một người bị giết vì bị kết tội lạc giáo, bởi bàn tay của những người tự xưng là Kitô hữu. Martinô đau đớn đến mức, theo lời Sulpicius, ông không muốn ngồi chung với những giám mục đã tố cáo Priscilianô. Có thể nói, ngay từ thế kỷ thứ tư, một vị thánh đã lên tiếng cảnh báo điều mà Hội Thánh về sau phải mất nhiều thế kỷ đau thương mới thấm thía.

Dân Poitiers và dân Tours tranh nhau thi hài ông. Đêm ấy, khi người Poitiers ngủ, người Tours lén đưa thi hài lên thuyền, chèo ngược dòng sông Loire về Tours. Truyền thống kể rằng dọc hai bờ sông, dù đã giữa tháng mười một, cây cối bỗng trổ hoa như mùa xuân khi con thuyền đi qua.

Từ đó, ở Pháp và nhiều nước châu Âu, những ngày nắng ấm bất chợt vào giữa tháng mười một được gọi là "mùa hè của Thánh Martinô". Người Anh gọi như vậy cho đến tận giữa thế kỷ hai mươi.

Ngày an táng ông, 11 tháng 11, trở thành ngày lễ của ông. Martinô là một trong những vị thánh đầu tiên không phải tử đạo được Hội Thánh phương Tây tôn kính công khai. Đến trước ông, "thánh" gần như chỉ dành cho những người đổ máu vì đạo. Martinô cho thấy một đời sống yêu thương trọn vẹn cũng là một cách làm chứng.

Ngày 10 tháng 11 năm 1483, ở thị trấn Eisleben nước Đức, một bé trai chào đời. Sáng hôm sau, ngày lễ Thánh Martinô, cậu bé được rửa tội, và cha mẹ đặt tên con theo vị thánh của ngày hôm ấy: Martinô. Cậu bé ấy là Martin Luther, người về sau khởi xướng cuộc Cải Cách Tin Lành.

Và ngày 11 tháng 11 năm 1918, lúc 11 giờ sáng, hiệp định đình chiến chấm dứt Thế chiến thứ nhất có hiệu lực. Nhiều người Pháp thời ấy đã nhận ra ngay: hòa bình đến đúng vào ngày lễ của người lính đã bỏ gươm, người được coi là bổn mạng của nước Pháp và của binh lính.

Điều Martinô để lại không phải là một tấm áo nguyên vẹn, mà là nửa tấm áo. Ông không cho người ăn xin tất cả, và cũng không giữ lại tất cả. Ông cho những gì mình có thể cho, ngay lúc ấy, không chờ đến khi đủ giàu, đủ rảnh, đủ chắc chắn.

Có lẽ đó là điều gần gũi nhất với chúng ta. Hiếm ai có thể bỏ hết mọi sự để đi theo Chúa. Nhưng ai cũng có "nửa tấm áo" của mình: nửa bữa cơm, nửa buổi chiều rảnh, nửa số tiền định mua một món đồ không cần thiết. Và Chúa Giêsu, trong giấc mơ của Martinô, không nói: "Hắn chỉ cho Ta một nửa." Người nói: "Martinô đã lấy áo này mặc cho Ta."