Thánh Grêgôriô Cả, Giáo hoàng

Giữa lúc ấy, hàng giáo sĩ và dân thành Rôma đồng lòng chọn một người làm giáo hoàng: một đan sĩ năm mươi tuổi, người gầy yếu, hay đau dạ dày, từng làm quan to nhất thành Rôma rồi bỏ tất cả để vào tu viện. Tên ông là Grêgôriô.

Ông không muốn nhận. Ông viết thư cho hoàng đế ở Constantinopolis, xin đừng phê chuẩn việc bầu chọn. Và theo lời kể của một người cùng thời, ông còn tìm cách trốn khỏi thành phố.

Mười bốn năm sau, khi ông qua đời, Hội Thánh đã gọi ông bằng một danh hiệu chỉ dành cho rất ít người trong lịch sử: "Cả", Grêgôriô Cả, Grêgôriô Vĩ Đại.

Ông được học hành chu đáo về luật, về văn chương, và bước vào con đường làm quan như mọi thanh niên quý tộc thời ấy. Khoảng năm 573, khi mới hơn ba mươi tuổi, ông được bổ nhiệm làm Tổng trấn thành Rôma, chức vụ dân sự cao nhất trong thành, lo từ lương thực, trật tự, đến việc sửa sang cầu cống. Ông mặc áo lụa, đeo đồ trang sức quý, đi giữa đám tùy tùng.

Nhưng chỉ một hai năm sau, khi cha qua đời, ông làm một việc khiến cả thành Rôma sửng sốt: ông bán phần lớn tài sản, dùng tiền lập sáu tu viện trên những điền trang của gia đình ở đảo Sicilia, rồi biến chính ngôi nhà của mình trên đồi Caelius thành một tu viện kính Thánh Anrê. Ông cởi áo lụa, mặc áo dòng thô, và vào tu viện ấy làm một đan sĩ bình thường.

Về sau, khi đã làm giáo hoàng, ông nhiều lần nhớ lại những năm tháng trong tu viện như quãng đời hạnh phúc nhất. Ông viết rằng khi ấy tâm hồn ông như được nâng lên trên mọi xáo trộn, còn bây giờ, dưới gánh nặng cai quản, nó bị những lo toan đời thường vùi dập như con thuyền giữa sóng.

Ông ăn chay khắc khổ đến mức hủy hoại sức khỏe. Suốt phần đời còn lại, ông bị đau dạ dày và bệnh gút hành hạ, có những năm phải nằm liệt giường.

Một hôm, khi còn là đan sĩ, Grêgôriô đi ngang qua chợ ở Rôma và thấy mấy thiếu niên đang bị đem bán làm nô lệ. Các cậu có làn da trắng, gương mặt sáng sủa, mái tóc vàng óng, rất khác người Rôma. Ông hỏi họ từ đâu đến. Người ta nói: từ đảo Britannia, và họ vẫn còn là dân ngoại. Ông hỏi họ thuộc dân tộc nào. Người ta trả lời: "Angli", người Anglê. Grêgôriô nói, bằng một câu chơi chữ mà đến nay học sinh Anh vẫn học: "Non Angli, sed angeli", họ không phải người Anglê, mà là thiên thần, vì gương mặt họ như thiên thần.

Người ta kể rằng ông xin Đức Giáo hoàng cho mình đi truyền giáo ở xứ ấy, và đã lên đường, nhưng dân Rôma phản đối đến mức giáo hoàng phải cho người đuổi theo gọi ông về.

Câu chuyện có đúng từng chữ hay không, không ai biết. Nhưng điều theo sau thì hoàn toàn có thật. Năm 596, khi đã làm giáo hoàng, Grêgôriô sai đan sĩ Augustinô, bề trên chính tu viện Thánh Anrê của ông, cùng khoảng bốn mươi đan sĩ lên đường sang Anh. Augustinô trở thành tổng giám mục đầu tiên của Canterbury, và từ đó, đạo Kitô bén rễ ở nước Anh. Người Anh gọi Grêgôriô là "Tông đồ của nước Anh", dù ông chưa bao giờ đặt chân lên đảo ấy.

Những lá thư Grêgôriô gửi Augustinô vẫn còn giữ được, và có một lá mà các nhà truyền giáo về sau rất quý: ông dặn đừng phá các đền thờ ngoại giáo của người Anh, chỉ cần dẹp tượng thần đi, làm phép nước thánh, đặt bàn thờ vào, để dân chúng vẫn quen đến nơi họ vẫn đến, và từ từ học biết Thiên Chúa thật. Ông viết: người muốn leo lên đỉnh núi cao phải đi từng bước, chứ không thể nhảy một lần.

Có một điều lạ: ông gần như không học tiếng Hy Lạp, dù sống ở một thành phố nói tiếng Hy Lạp. Có lẽ vì ông muốn giữ mình như một đan sĩ giữa cung điện. Ông mang theo mấy người anh em trong tu viện, sống với họ như trong nhà dòng, và bắt đầu giảng giải cho họ sách Gióp, cuốn sách về một con người công chính chịu đau khổ. Những bài giảng ấy về sau thành bộ "Luân lý trong sách Gióp", một trong những tác phẩm được đọc nhiều nhất suốt thời Trung cổ.

Thánh Grêgôriô thành Tours, một giám mục người Frank cùng thời, kể lại trong bộ sử của mình rằng Grêgôriô đã tìm cách trốn khỏi Rôma: ông nhờ mấy người lái buôn giấu mình trong một cái giỏ lớn, khiêng ra khỏi cổng thành. Nhưng dân chúng đi tìm, và theo lời kể, một cột sáng đã chỉ cho họ chỗ ông ẩn náu. Họ đưa ông về.

Ngày 3 tháng 9 năm 590, Grêgôriô được tấn phong giám mục Rôma. Ông là tu sĩ đầu tiên trong lịch sử trở thành giáo hoàng.

Đến nay, gần một ngàn bốn trăm năm sau, "Đầy tớ của các đầy tớ Thiên Chúa" vẫn là một trong những danh hiệu chính thức của mọi Đức Giáo hoàng, được dùng ở đầu các văn kiện trọng thể.

Và Grêgôriô đã sống danh hiệu ấy theo nghĩa đen. Hội Thánh Rôma thời ấy sở hữu nhiều điền trang ở Ý, Sicilia, Bắc Phi. Ông quản lý chúng như một người quản gia tận tụy, viết hàng trăm lá thư dặn dò từng chuyện nhỏ: không được bắt nông dân nộp tô quá mức, phải dùng cân đúng, phải trả lại tiền cho những ai bị thu sai. Tiền thu được dùng để nuôi người nghèo. Ông lập sổ ghi tên những người nghèo trong thành Rôma, và đầu mỗi tháng, người ta phát lúa, rượu, dầu, phô mai, cá cho họ theo danh sách. Người đau ốm, tàn tật thì có người mang thức ăn đến tận nhà.

Người viết tiểu sử ông kể rằng một lần, nghe tin có một người ăn xin chết đói trong một con hẻm ở Rôma, Grêgôriô đau buồn đến mức coi đó như lỗi của chính mình, và tự đền tội như thể chính tay mình đã giết người ấy.

Khi quân Lombard vây Rôma, triều đình Byzantine ở xa không gửi quân cứu viện. Chính Grêgôriô, một giáo hoàng không có quân đội, đã thương lượng với vua Lombard, trả tiền chuộc tù binh, lo lương thực cho thành phố, và cứu Rôma khỏi bị cướp phá. Nhiều sử gia coi đây là lúc giáo hoàng bắt đầu, không phải vì muốn mà vì hoàn cảnh bắt buộc, phải gánh vác cả việc đời lẫn việc đạo cho thành Rôma.

Ngay năm đầu làm giáo hoàng, ông viết cuốn "Quy luật Mục vụ", để trả lời những người trách ông đã tìm cách trốn tránh chức vụ. Cuốn sách nói về việc làm một người chăn dắt các linh hồn phải như thế nào: phải biết nói với người giàu khác với người nghèo, với người vui khác với người buồn, với người nóng nảy khác với người nhút nhát; phải là người đầu tiên làm điều mình dạy. Suốt thời Trung cổ, mỗi giám mục mới được tấn phong thường được trao cuốn sách này. Vua Alfred Đại đế nước Anh, ba trăm năm sau, đã tự tay dịch nó sang tiếng Anh cổ và gửi cho mỗi giáo phận trong nước một bản.

Rồi ông viết bộ "Đối thoại", kể về những vị thánh ở nước Ý. Cả cuốn thứ hai của bộ sách ấy dành cho một người duy nhất: Thánh Biển Đức, vị tổ phụ đời sống đan tu phương Tây mà bạn có thể đọc trong chính cuốn sách này. Gần như mọi điều ta biết về cuộc đời Thánh Biển Đức, từ hang đá Subiaco đến tu viện Monte Cassino, từ chén rượu độc vỡ tan đến cảnh ngài nhìn thấy linh hồn em gái Scholastica bay về trời như chim bồ câu, đều đến từ ngòi bút của Grêgôriô. Không có ông, có lẽ thế giới đã không biết gì nhiều về Thánh Biển Đức.

Trong cuốn thứ tư của bộ "Đối thoại", Grêgôriô kể về một đan sĩ tên Giusto trong tu viện của ông, qua đời sau khi phạm lỗi giữ riêng ba đồng tiền vàng. Grêgôriô truyền dâng ba mươi Thánh lễ liên tiếp cầu cho linh hồn ông. Từ câu chuyện ấy mà có tục lệ đến nay vẫn còn: xin "lễ Grêgôriô", ba mươi Thánh lễ liên tục trong ba mươi ngày cho một người đã qua đời. Ở Việt Nam, nhiều gia đình vẫn xin lễ Grêgôriô cho người thân vừa mất, có khi không biết tên gọi ấy từ đâu mà có.

Trong lời nguyện dâng lễ vật, sau khi xin Chúa nhận của lễ, có câu: "Xin sắp đặt cho chúng con được sống những ngày bình an ở đời này, cứu chúng con khỏi án phạt đời đời, và cho chúng con được kể vào đoàn con cái Chúa đã chọn." Theo các sử gia phụng vụ, chính Thánh Grêgôriô đã thêm lời xin "những ngày bình an" ấy vào Lễ Quy, trong những năm quân Lombard vây hãm thành Rôma, dịch bệnh và đói kém hoành hành. Một vị giáo hoàng giữa chiến tranh đã đặt vào trung tâm Thánh lễ một lời cầu xin hòa bình, và gần một ngàn bốn trăm năm sau, Hội Thánh vẫn cầu xin như thế.

Ông cũng sắp xếp lại vị trí kinh Lạy Cha trong Thánh lễ, đặt ngay sau Lễ Quy, trước khi rước lễ, như chúng ta vẫn đọc hôm nay. Ông giải thích rằng thật là thích hợp khi đọc lời kinh chính Chúa đã dạy ngay trên Mình và Máu Chúa.

Thứ nhất là "bình ca Grêgôriô", những bài thánh ca Latinh đơn giọng mà ngày nay vẫn được hát trong các đan viện và nhà thờ lớn. Từ thời Trung cổ, người ta tin rằng chính Thánh Grêgôriô đã soạn hay sắp xếp những bài ca ấy, có tranh vẽ ông nghe chim bồ câu đọc cho từng nốt nhạc. Nhưng các nhà nghiên cứu âm nhạc ngày nay cho rằng lối hát ấy chủ yếu được hình thành hai, ba trăm năm sau ông, ở vương quốc Frank thời Charlemagne. Tên ông được gắn vào như một cách tôn vinh. Dù vậy, Thánh Grêgôriô vẫn được coi là bổn mạng của các ca viên và nhạc sĩ nhà thờ.

Thứ hai là "lịch Grêgôriô", thứ lịch dương mà cả thế giới, kể cả Việt Nam, đang dùng hằng ngày. Lịch ấy không phải của Thánh Grêgôriô Cả, mà của Đức Giáo hoàng Grêgôriô XIII, gần một ngàn năm sau, năm 1582.

Ông qua đời ngày 12 tháng 3 năm 604, được an táng trong Đền thờ Thánh Phêrô. Trên bia mộ ông, người ta khắc một danh hiệu lạ mà đẹp: "consul Dei", vị chấp chính của Thiên Chúa, như thể nói rằng ông quan tổng trấn năm xưa, sau khi bỏ chức quan đời, đã trở thành một vị quan của Chúa. Ngay sau khi ông mất, dân chúng đã tôn kính ông như một vị thánh.

Ông là một trong bốn vị Tiến sĩ Hội Thánh lớn đầu tiên của phương Tây, cùng với Thánh Ambrôsiô, Thánh Augustinô và Thánh Giêrônimô. Năm 1969, lễ của ông được dời từ ngày 12 tháng 3 về ngày 3 tháng 9, ngày ông được tấn phong, vì Hội Thánh không muốn các lễ kính thánh lớn rơi vào giữa Mùa Chay.

Grêgôriô không muốn làm giáo hoàng. Ông muốn ở lại tu viện, cầu nguyện, đọc sách. Nhưng khi Chúa gọi, ông nhận, và ông làm hết sức mình, dù dạ dày đau, dù chân sưng, dù thành phố đổ nát, dù kẻ thù vây quanh. Ông không làm vì thích quyền hành; ông làm vì nghĩ mình là đầy tớ.

Có lẽ đó là điều gần gũi nhất với mỗi chúng ta. Ai cũng có lúc được giao một việc mình không muốn, không thấy mình đủ sức: chăm cha mẹ già, làm trưởng một nhóm, gánh một trách nhiệm trong giáo xứ. Grêgôriô nhắc ta rằng Chúa không đợi ta khỏe mạnh, giỏi giang, sẵn sàng mới gọi. Người chỉ cần ta biết mình là đầy tớ, và làm từng bước một, như người leo núi đi từng bước, chứ không nhảy một lần lên đỉnh.