Thánh Carôlô Borromeo

Người mục tử ấy là Carôlô Borrômêô — Carlo Borromeo. Ông là hiện thân sống động nhất của mẫu giám mục mà Công đồng Trentô mong muốn tạo ra: dùng toàn bộ khối tài sản khổng lồ thừa kế từ một trong những gia tộc quyền quý nhất nước Ý để nuôi dân nghèo giữa nạn đói, tự tay băng bó cho những bệnh nhân dịch hạch mà ai cũng tránh xa, và hiến trọn từng giọt sinh lực còn lại của đời mình để cải tổ hàng giáo sĩ, xây dựng lại nền tảng thánh thiện cho cả một Giáo hội đang cần được chữa lành.

Carlo Borromeo sinh ngày 2 tháng 10 năm 1538 tại lâu đài Arona, một tòa thành cổ soi bóng xuống mặt nước xanh biếc của hồ Maggiore — một trong những hồ lớn và đẹp nhất miền bắc nước Ý, nơi vẫn còn đó những hòn đảo nhỏ mang tên chính gia tộc Borromeo, như Isola Bella, mà đời sau đã biến thành khu vườn cung điện nổi tiếng khắp châu Âu. Cha ông, Bá tước Gilberto Borromeo, vừa là nhà quý tộc vừa là một tướng quân có uy tín. Mẹ ông, bà Margherita de‘ Medici, là em gái ruột của Hồng y Giovanni Angelo de’ Medici — người sau này trở thành Đức Giáo hoàng Piô IV. Với dòng máu ấy chảy trong huyết quản, Carlo là con thứ ba trong một trong những gia tộc thế phiệt bậc nhất nước Ý thời Phục Hưng.

Thuở nhỏ, ai gặp Carlo cũng dễ nhận ra một cậu bé nói lắp bắp bẩm sinh, tính tình trầm lặng, ít nói, có phần rụt rè trước đám đông. Nhưng ẩn sau vẻ ngoài kín đáo ấy là một ý chí sắt đá đến mức người lớn cũng phải kinh ngạc. Năm mười hai tuổi, theo tục lệ phong kiến thời đó — vốn cho phép các gia đình quý tộc “gửi gắm” con em mình vào những chức vụ giáo hội để hưởng bổng lộc — cậu bé được trao quyền quản lý nguồn lợi tức khổng lồ từ Tu viện Biển Đức Thánh Gratianô tại Arona. Phần lớn những đứa trẻ quý tộc khác ở vị trí ấy sẽ coi đó đơn giản là một khoản thu nhập cá nhân. Nhưng Carlo, ngay từ tuổi mười hai, đã tuyên bố thẳng với cha mình một điều dứt khoát: toàn bộ số bổng lộc ấy là tài sản thuộc về người nghèo, và cậu chỉ giữ lại phần tối thiểu đủ để ăn học, còn lại đem phân phát hết cho những người túng thiếu.

Năm mười lăm tuổi, ông theo học ngành luật tại Đại học Pavia, một trong những trung tâm học thuật danh giá nhất nước Ý thời bấy giờ. Vượt qua tật nói lắp bằng sự kiên trì bền bỉ đáng nể, năm 1559, ở tuổi hai mươi mốt, ông bảo vệ xuất sắc luận án tiến sĩ cả hai ngành Dân luật và Giáo luật.

Trong lịch sử Giáo hội thời Phục Hưng, tệ nạn “gia đình trị” — nepotism, việc các Giáo hoàng ưu ái bổ nhiệm người thân vào các chức vụ béo bở — gần như luôn gắn liền với tham nhũng và một lối sống hưởng thụ xa hoa không xứng với phẩm hàm giáo sĩ. Nhưng lần này, có một điều khác biệt: Thiên Chúa dường như đã dùng chính cơ chế đầy tì vết ấy để đưa một tâm hồn xứng đáng vào đúng vị trí có thể cứu vãn cả một Giáo hội đang khủng hoảng.

Người thanh niên hai mươi hai tuổi ấy làm việc với một sự cần mẫn hiếm thấy. Ông điều hành toàn bộ guồng máy ngoại giao của Tòa Thánh, góp phần tái lập trật tự cho kinh thành Rôma vốn đang rối ren. Nhưng dù sống ngay giữa cung điện Vatican lộng lẫy, giữa mọi cám dỗ của quyền lực và xa hoa mà một người ở vị trí ông hoàn toàn có thể tận hưởng, Carlo vẫn giữ một nếp sống âm thầm khổ hạnh, ăn uống đạm bạc, không màng danh lợi cá nhân.

Năm 1562, một biến cố gia đình lại một lần nữa thử thách ông: người anh cả Federico đột ngột qua đời mà không có con nối dõi. Áp lực từ cả gia tộc Borromeo lẫn bạn bè quý tộc dồn dập đổ về, thúc giục Carlo cởi bỏ chiếc áo Hồng y, trở về đời sống thế tục, lấy vợ sinh con để giữ dòng dõi và thừa kế khối gia sản khổng lồ đang chờ đợi. Đó là một lời mời gọi hợp lý theo mọi tiêu chuẩn thời đại: dòng họ cần người nối nghiệp, và Carlo là lựa chọn duy nhất còn lại.

Công lao mang tầm vóc lịch sử lớn nhất của Carlo Borromeo đối với toàn thể Giáo hội hoàn vũ chính là việc ông đã cứu vãn và đưa đến hồi kết thành công cho Công đồng Trentô — công đồng đại kết kéo dài từ năm 1545 đến 1563, được triệu tập để đối phó với cuộc Cải cách Kháng Cách và chấn chỉnh nội bộ Giáo hội.

Đến năm 1562, Công đồng đã bị đình trệ suốt gần một thập niên vì những tranh chấp chính trị gay gắt giữa Hoàng đế La Đức, vua Pháp và vua Tây Ban Nha — mỗi thế lực đều muốn kéo Công đồng nghiêng về phía có lợi cho mình. Nhiều người trong Giáo hội thời đó đã gần như tuyệt vọng, cho rằng Công đồng sẽ mãi mãi dở dang, không bao giờ đi đến kết luận.

Sau khi Công đồng kết thúc, chính Carlo là người đứng đầu ban soạn thảo cho ra đời cuốn “Sách Giáo Lý Công Đồng Trentô” — Catechismus Romanus — bộ sách giáo lý chuẩn mực dùng để huấn luyện các linh mục và giáo dân khắp châu Âu trong nhiều thế kỷ sau đó. Đồng thời, ông cũng trực tiếp tham gia cải cách sách Lễ Rôma và sách Các Giờ Kinh Phụng Vụ, đặt nền móng cho việc thống nhất phụng vụ trong toàn Giáo hội Latinh.

Trở về Milano, Carlo bắt tay vào một cuộc cải cách triệt để, đúng theo tinh thần Công đồng Trentô mà chính ông đã góp phần cứu vãn. Ông bán sạch bát đĩa vàng bạc, tranh ảnh quý giá còn sót lại trong tòa giám mục để chia cho người nghèo, biến dinh thự giám mục xa hoa thành gần như một đan viện khắc khổ. Ông là người đầu tiên trong lịch sử Giáo hội thiết lập một hệ thống Đại chủng viện bài bản, đào tạo linh mục không chỉ về kiến thức thần học mà cả về nhân cách và đời sống thiêng liêng — một mô hình sau này trở thành chuẩn mực cho việc đào tạo linh mục trên toàn thế giới.

Ông thành lập Hội Giáo Lý Viên — Confraternita della Dottrina Cristiana — mở hàng trăm lớp học ngày Chúa nhật cho hơn bốn mươi ngàn trẻ em nghèo trong giáo phận, những đứa trẻ mà trước đó chưa từng có ai dạy dỗ về đức tin một cách có hệ thống. Ông tổ chức mười một công đồng giáo tỉnh và sáu công đồng giáo phận để chấn chỉnh kỷ luật bê trễ vốn đã ăn sâu vào hàng giáo sĩ suốt nhiều thập niên. Ông đích thân đi bộ, có khi cưỡi lừa, để thăm viếng từng giáo xứ xa xôi hẻo lánh nhất, kể cả những nơi nằm chênh vênh trên các đỉnh núi tuyết thuộc dãy Alps — những chuyến đi mà không một giám mục tiền nhiệm nào từng thực hiện.

Ông viết chúc thư, phân phát toàn bộ những gì còn lại của tài sản gia tộc cho người nghèo, rồi lao vào cuộc chiến với dịch bệnh bằng tất cả những gì có trong tay. Ông biến các nhà thờ trong thành phố thành những bệnh viện dã chiến. Ông lấy toàn bộ rèm cửa nhung lụa đắt giá còn lại trong dinh giám mục, cắt ra may thành quần áo ấm cho bệnh nhân đang run rẩy vì sốt. Mỗi ngày, ông tự tay đút cháo, xức dầu thánh cho hàng trăm người đang hấp hối, bất chấp nguy cơ lây nhiễm luôn treo lơ lửng.

Khi thành phố bị phong tỏa nghiêm ngặt — “nội bất xuất, ngoại bất nhập”, theo đúng biện pháp kiểm dịch khắc nghiệt thời đó nhằm ngăn chặn dịch lan rộng — ông cho dựng các bàn thờ ngoài những ngã tư đường phố, để người dân bị giam trong nhà vẫn có thể đứng bên khung cửa sổ mà cùng hiệp dâng Thánh Lễ, rước Mình Thánh Chúa từ xa. Khu vực trại cách ly lớn nhất thành phố, gọi là Lazzaretto, sau này còn được xây thêm một nhà thờ riêng do chính ông đặt hàng, để nhắc nhớ về những tháng ngày bi thương ấy.

Ông đã chi tiêu cạn kiệt toàn bộ tài sản còn lại của gia tộc, thậm chí gánh trên vai một món nợ khổng lồ, chỉ để mua đủ lương thực cứu sống hàng vạn con người. Lòng can đảm phi thường ấy, giữa lúc gần như mọi tầng lớp có quyền lực khác đều đã bỏ chạy, đã khiến cả châu Âu phải nghiêng mình kính phục — không phải vì một phép lạ chữa bệnh nào, mà vì một sự hiện diện bền bỉ, không rời bỏ, giữa nơi nguy hiểm nhất.

Cả cuộc đời Carlo Borromeo, nhìn lại, giống như một ngọn nến tự nguyện thiêu đốt chính mình không ngừng nghỉ. Ông chỉ ngủ chừng hai đến ba tiếng mỗi đêm, trên một chiếc phản gỗ cứng, và chỉ ăn một bữa duy nhất trong ngày, thường chỉ có bánh mì khô và nước lã — một chế độ khổ hạnh mà ngay cả các tu sĩ dòng kín cùng thời cũng ít ai duy trì được lâu dài.

Đức Giáo hoàng Clêmentê VIII tuyên phong Chân phước cho ông năm 1602, và ngày 1 tháng 11 năm 1610, Đức Giáo hoàng Phaolô V long trọng tôn phong Carôlô Borrômêô lên bậc Hiển Thánh. Hội Thánh mừng kính ông vào ngày 4 tháng 11 hằng năm. Tại chính Duomo — Nhà thờ Chính tòa Milano nơi ông từng dừng chân cầu nguyện trước khi lao vào tâm dịch năm 1576 — hài cốt ông vẫn được lưu giữ trong một hầm mộ riêng bên dưới cung thánh, nơi tín hữu khắp nơi vẫn đến viếng cho đến ngày nay. Không xa đó, trên quê hương Arona của ông, người ta còn dựng một bức tượng khổng lồ cao tới ba mươi lăm mét tính cả bệ đỡ — hoàn thành năm 1698, rỗng bên trong với khung đỡ bằng đá, gạch và sắt, và suốt gần hai trăm năm là bức tượng có thể vào bên trong tham quan cao nhất thế giới, cho đến khi tượng Nữ thần Tự Do ở New York vượt qua vào năm 1886 — mang tên thân mật “Sancarlone”, có thể nhìn thấy từ rất xa trên mặt hồ Maggiore, như một lời nhắc nhớ vĩnh viễn về một con người từng chọn ở lại nơi nguy hiểm nhất khi mọi kẻ khác đã bỏ chạy.