Thánh Anê Lê Thị Thành

Chiếc áo vải thô màu đen của bà rách bươm, dính bết vào da thịt bởi máu tươi tuôn chảy sau những trận đòn roi tàn khốc của lính quan. Cô con gái út Lucia Nụ bước vào thăm mẹ, nhìn thấy những vết lằn roi rách nát trên thân xác mẹ già thì nghẹn ngào òa khóc nức nở. Nhưng người mẹ ấy đã gượng sức nắm chặt lấy bàn tay con gái, mỉm cười dịu dàng an ủi:

“Con đừng khóc, hỡi con của mẹ! Hãy nhìn xem: những vết máu này không phải là sự sỉ nhục; đây chính là những bông hoa hồng tươi thắm mà Chúa Giêsu đã trao tặng cho mẹ... Mẹ chịu những đau đớn này là vì lòng mến Chúa, con hãy về tạ ơn Chúa và cầu nguyện cho mẹ được bền đỗ đến cùng!”

Người phụ nữ phi thường mang trái tim người mẹ ấy chính là bà thánh Anê Lê Thị Thành — người đời quen gọi thân thương là bà thánh Đê — người phụ nữ duy nhất trong số một trăm mười bảy vị Thánh Tử Đạo Việt Nam được Giáo hội tôn phong Hiển Thánh. Bà không phải là một nữ tu, không phải là một học giả uyên bác; bà là một người mẹ quê mùa chất phác của sáu người con, một người bà hiền từ của đàn cháu nhỏ. Bằng chính sự hy sinh anh dũng và đức tin kiên cường nơi chốn lao tù, bà đã chứng minh cho toàn thế giới thấy rằng người phụ nữ Việt Nam, bằng tình mẫu tử thiêng liêng và lòng kính mến Chúa son sắt, có thể trở thành một tượng đài đức tin sừng sững làm rạng danh cả dân tộc.

Anê Lê Thị Thành sinh vào khoảng năm 1781 tại làng Gia Miếu, còn gọi là Bái Điền, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa — nay thuộc xã Hà Long, huyện Hà Trung, thuộc giáo phận Thanh Hóa. Vì kế sinh nhai, gia đình sau đó chuyển về quê ngoại tại làng Phúc Nhạc, nay thuộc xã Khánh Nhạc, huyện Yên Khánh, tỉnh Ninh Bình, thuộc giáo phận Phát Diệm ngày nay.

Ngay từ thuở thiếu nữ, cô Thành đã là một người con ngoan ngoãn, siêng năng việc đồng áng, nết na thùy mị và có tiếng là một người có lòng yêu mến cầu nguyện, sớm chiều đều đến nhà thờ đọc kinh. Năm mười chín tuổi — theo một số tài liệu là mười bảy tuổi — cô vâng lời cha mẹ kết duyên cùng một thanh niên đạo đức trong làng tên Nguyễn Văn Nhất, người làng quen gọi là ông Đê, nên sau này bà cũng được gọi là bà Đê. Hai ông bà sống một đời sống hôn nhân gương mẫu, thuận hòa, tôn trọng lẫn nhau. Họ sinh được sáu người con: hai trai, đặt tên Đê và Trân, cùng bốn gái, đặt tên Thu, Năm, Nhiên và Nụ.

Bà Đê là một người mẹ đảm đang tuyệt vời: sáng sớm bà đã thức dậy lo toan việc bếp núc, cơm nước, cùng chồng cày cấy trên ruộng đồng. Dù bận rộn với công việc nhà nông vất vả, bà luôn dành thời gian dạy dỗ các con từng lời kinh, tiếng hát đầu đời. Mỗi tối, sau khi cơm nước xong xuôi, bà quây quần các con lại trước bàn thờ gia đình để cùng nhau lần chuỗi Mân Côi. Bà thường dặn dò các con:

“Cơm ăn áo mặc là sự cần thiết trần gian, nhưng giữ được linh hồn sạch tội và lòng mến Chúa mới là kho báu đời đời của gia đình chúng ta!”

Bà là người mẹ có tấm lòng bác ái bao la: trong nhà bà bao giờ cũng có một hũ gạo riêng dành cho người hành khất lang thang. Mỗi khi trong làng có ai ốm đau, hoạn nạn, bà đều chủ động đến thăm viếng, đút cháo, giặt giũ và giúp đỡ thuốc men. Hai người con gái của bà sau này đã tận hiến cuộc đời cho Chúa trong Tu hội Mến Thánh Giá — một sự nối tiếp tự nhiên của chính nền nếp đạo đức mà bà đã gieo trồng suốt bao năm trong ngôi nhà nhỏ ấy.

Năm 1840, vua Minh Mạng ban hành sắc lệnh tổng bách hại đạo gay gắt nhất. Quan quân triều đình treo thưởng bạc vàng khổng lồ cho bất kỳ ai tố giác hay bắt giữ được các thừa sai Tây phương và linh mục Việt Nam. Các linh mục phải trốn chạy vào rừng sâu hoặc ẩn náu trong các gia đình giáo dân dũng cảm.

Khi quân lính ập vào nhà bà Đê, chúng sục sạo khắp nơi. Nhờ sự bình tĩnh của bà, hai linh mục thừa sai đã kịp trốn thoát ra ngoài đầm lầy. Nhưng sau nhiều giờ đào xới, quân lính đã tìm thấy căn hầm bí mật và bắt được cha Gioan Baotixita Thành đang ẩn nấp. Chúng trói nghiến cha Thành lại, đập phá đồ đạc trong nhà, và lập tức bắt trói bà Đê cùng người chồng.

Lính tráng xô đẩy, trói giật cánh khuỷu người mẹ sáu mươi tuổi, xích cổ bà bằng dây xích sắt nặng nề và điệu bà cùng các linh mục về nhà giam tỉnh Nam Định, sau đó chuyển về Ninh Bình. Trên đường đi, quân lính vừa đánh đập vừa chế giễu bà là “con mụ già dại dột”, nhưng bà Đê bước đi trong sự thinh lặng, miệng không ngừng thầm thì lời kinh Kính Mừng Maria.

Tại công đường tỉnh Ninh Bình, các quan lớn đã dùng đủ mọi thủ đoạn tinh vi và tàn độc nhất để khuất phục người phụ nữ nông dân. Ban đầu, quan án dùng những lời dụ dỗ ngọt ngào:

“Này mụ già, mụ đã ngoài sáu mươi tuổi rồi, tuổi già sức yếu, về nhà mà vui vầy với con cháu... Mụ có biết tội chứa chấp cố đạo Tây Dương là tội tru di tam tộc không? Chỉ cần mụ bước chân qua cây Thập Giá kia một lần thôi, ta sẽ tha mạng cho mụ về ngay hôm nay!”

Tức giận vì sự kiên định của người đàn bà nhà quê, quan án ra lệnh lột trần áo ngoài của bà, trói chặt bà vào cọc gỗ và hạ lệnh cho bốn tên lính dùng roi mây gai quất xối xả vào thân xác bà. Những nhát roi xé rách da thịt, máu tuôn xối xả ướt đẫm nền đất công đường. Nhưng người mẹ sáu mươi tuổi cắn chặt răng chịu đựng, không một tiếng la hét van xin, chỉ khẽ gọi tên cực trọng:

“Lạy Chúa Giêsu... Lạy Mẹ Maria... xin cứu giúp con!”

Thấy đòn roi không khuất phục được bà, bọn quan lại đê hèn đã nghĩ ra một mưu mô tàn độc làm rùng mình nhân loại: chúng biết đàn bà phụ nữ xưa nay đều vô cùng kinh sợ loài rắn độc, liền sai lính bắt hai con rắn độc còn sống, lột trần ống quần của bà Đê ra và nhét hai con rắn độc vào trong quần, rồi buộc túm hai đầu gấu quần lại. Chúng đứng chung quanh cười cợt, chờ đợi nhìn thấy cảnh người phụ nữ sẽ hoảng loạn nhảy múa, la hét và giẫm đạp lên Thánh Giá để thoát thân.

Những trận đòn roi tàn khốc liên tiếp, cảnh ngục tù ẩm thấp hôi hám, sự thiếu thốn cơm ăn nước uống và căn bệnh kiết lỵ nặng nề đã vắt kiệt chút sinh lực cuối cùng của người mẹ già. Bà nằm liệt trên nền đất ẩm mốc của nhà giam Ninh Bình, toàn thân lở loét hoại tử, máu và mủ rỉ ra làm ướt đẫm chiếc chiếu rách.

Nhưng tâm hồn bà ngập tràn một niềm hoan lạc lạ lùng. Mỗi khi các con hay giáo dân lén lút vào thăm, bà đều khuyên nhủ họ hãy giữ vững đức tin, sống yêu thương hòa thuận và hết lòng vâng phục các bề trên. Vào một buổi sáng đầu tháng 7 năm 1841, cảm nhận giờ về nhà Cha đã đến, bà xin các bạn tù đỡ mình ngồi dậy. Bà lần chuỗi Mân Côi lần cuối cùng.

Ngày 2 tháng 5 năm 1909, Đức Giáo hoàng Piô X đã long trọng tuyên phong Chân phước cho bà Anê Lê Thị Thành. Và vào ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã long trọng tôn phong bà lên bậc Hiển Thánh cùng với một trăm mười sáu vị Tử Đạo Việt Nam tại Quảng trường Thánh Phêrô.

Bà đi vào lịch sử Giáo hội với tư cách là Người Mẹ Tử Đạo duy nhất của Giáo hội Việt Nam. Hội Thánh mừng kính bà vào ngày 12 tháng 7 hằng năm, và trong ngày lễ chung 24 tháng 11. Tại Việt Nam, Thánh nữ Anê Lê Thị Thành được hàng triệu người mẹ, người bà trong các Hội các bà mẹ Công giáo nhận làm quan thầy mẫu mực.