Quân lính đang lùng sục làng Lục Thủy. Nếu không tìm ra vị linh mục, cả làng có thể bị liên lụy. Vừa dâng lễ xong, một người ngoại quốc bước ra, tự giới thiệu:
"Các ông tìm ai? Tôi là đạo trưởng mà các ông đang tìm bắt."
Người ấy là cha Francesco Gil de Federich, giáo dân gọi là cha Tế.
Bỏ bàn giấy để đi xa
Cha sinh ngày 14 tháng 12 năm 1702 tại Tortosa, Tây Ban Nha. Mười sáu tuổi, cậu vào Dòng Đa Minh. Ngày 29 tháng 3 năm 1727, cậu chịu chức linh mục.
Năm 1733, cha sang Manila, gia nhập Tỉnh dòng Rất Thánh Mân Côi, và được giao làm thư ký tỉnh dòng. Đó là một công việc yên ổn, có mái che, có bàn giấy, có sách vở. Nhiều người sẽ hài lòng với chỗ ấy cả đời.
Nhưng cha muốn đến những nơi đang thiếu người chăn dắt. Mùa thu năm 1735, cha đặt chân lên Đàng Ngoài, nhận tên Việt là Tế.
Những làng quê đồng chiêm
Cha đi giảng đạo ở Trực Ninh, Vũ Tiên, Kẻ Mèn, Lục Thủy, những vùng đồng chiêm trũng của Nam Định, Thái Bình ngày nay. Ông cha thư ký năm nào giờ lội ruộng, qua đò, ngủ nhờ nhà giáo dân, học từng câu tiếng Việt.
Ít năm sau, có một người mang thù cũ đi tố cáo. Quân lính kéo đến Lục Thủy. Và cha đã tự bước ra, như lời mở đầu câu chuyện này, để dân làng khỏi bị vạ lây.
Mười ngày và một cái giá quá cao
Người tố cáo giữ cha hơn mười ngày để đòi tiền chuộc. Giáo dân cố gom góp để mua lại mạng sống cha, nhưng cái giá người ấy đòi quá cao. Cuối cùng, cha bị giải lên Thăng Long.
Trong ngục, cha lên cơn sốt rét nặng. Đòn tra tấn để lại những vết thương ở hai chân. Người ta đặt ảnh thánh xuống, bảo cha đạp lên để được tha. Cha quỳ xuống, cúi hôn Thánh Giá.
Ngày 10 tháng 7 năm 1738, cha bị kết án trảm quyết.
Bảy năm bị lãng quên
Nhưng rồi những biến cố chính trị khiến bản án của cha bị gác lại, bị quên đi. Bảy năm trời, cha sống trong cảnh tù mà không biết ngày nào án sẽ thi hành.
Và cha không ngồi yên chờ chết. Người ta dần cho phép giáo hữu vào thăm, có lúc cha còn được ra ngoài phố. Cha tiếp tục làm linh mục ngay trong cảnh tù đày.
Chỉ riêng năm 1741, cha đã ngồi tòa giải tội hai nghìn bảy trăm sáu mươi bảy lượt, rửa tội cho tám mươi lăm người, và xức dầu cho tám mươi tám bệnh nhân.
Hãy thử hình dung những con số ấy. Gần ba nghìn lần một người tội lỗi đến quỳ bên ông cha tù và ra về nhẹ lòng. Tám mươi lăm người được trở nên con cái Chúa. Tám mươi tám người bệnh được an ủi trước khi ra đi. Nhà tù Thăng Long đã trở thành giáo xứ bận rộn nhất vùng.
Người bạn cùng quê
Năm 1743, một linh mục khác bị giải vào ngục: cha Matteo Alonso Leciniana, tên Việt là Đậu. Cùng quê Tây Ban Nha, cùng Dòng Đa Minh, cùng tuổi, giờ cùng chung một phòng giam. Hai người trở thành chỗ dựa cho nhau, và cùng nhau phục vụ những giáo dân tìm vào ngục.
Ngày 22 tháng 1 năm 1745
Ngày 22 tháng 1 năm 1745, dưới thời chúa Trịnh Doanh, bản án bị lãng quên suốt bảy năm cuối cùng cũng được thi hành. Cha Tế cùng cha Đậu bị xử chém tại Thăng Long. Cha bốn mươi hai tuổi, gần mười năm ở Đàng Ngoài, và hơn một nửa số năm ấy là trong tù.
Thi hài cha được giáo dân rước về Nhà chung Lục Thủy, nơi cha đã tự bước ra nộp mình.
Cha cùng cha Đậu là những vị tử đạo sớm nhất trong số 117 vị thánh tử đạo Việt Nam.
Cha được phong Chân phước ngày 20 tháng 5 năm 1906 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của cha là 22 tháng 1.
Nhà tù không nhốt được linh mục
Có người sợ bị tìm thấy. Cha Tế thì tự bước ra để người khác khỏi khổ, rồi dùng những năm tù dài dằng dặc để tiếp tục làm đúng việc người ta đã bắt cha vì nó.
Người ta có thể nhốt một linh mục sau song sắt. Nhưng không ai nhốt được lòng thương xót của Chúa đang tuôn chảy qua đôi tay người linh mục ấy.