Thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh

“Nhà tù này quả thật là một hình ảnh sống động của hỏa ngục muôn đời,” ngài viết. “Nơi đây đầy rẫy những xiềng xích, gông cùm, đòn roi, những tiếng la hét chửi thề, những sự ô uế và chết chóc. Thế nhưng, chính giữa chốn hỏa ngục trần gian này, Thiên Chúa hằng sống vẫn ở cùng cha. Người biến ngục tối thành thiên đàng hoan lạc. Cha viết những dòng này cho các con từ trong chốn lao tù, để khích lệ các con hãy kiên cường đứng vững trong đức tin... Hãy cùng cha mang lấy Thập Giá của Đức Kitô.”

Lá thư ấy, được viết trong những điều kiện gần như không tưởng, sau này được nhiều người coi là một trong những trang văn thiêng liêng bi tráng nhất của lịch sử Giáo hội Việt Nam. Người viết ra nó là cha Phaolô Lê Bảo Tịnh — Giám đốc Chủng viện Vĩnh Trị, một trong những trí thức Hán Nôm uyên bác nhất của Giáo hội miền Bắc thế kỷ mười chín, người đã trải qua gần hai mươi năm bị giam cầm, lưu đày qua hai đời vua, trước khi đổ máu mình ở tuổi sáu mươi tư.

Lê Bảo Tịnh sinh năm 1793 tại làng Trinh Hà, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa — một vùng đất ven biển miền Trung, nơi những cánh đồng muối xen lẫn ruộng lúa, và cũng là nơi có một cộng đoàn Công giáo đã hình thành từ khá sớm. Cha ngài, ông Phaolô Lê Bảo Ngôn, là một nhà nho có tiếng đức độ trong vùng; mẹ ngài, bà Maria Nguyễn Thị Thanh, giữ nếp nhà đạo hạnh. Cậu bé Tịnh là con thứ ba trong một gia đình có truyền thống Nho học lâu đời.

Từ nhỏ, Tịnh đã bộc lộ một trí tuệ sắc sảo hiếm thấy — thông suốt Tứ Thư, Ngũ Kinh, làm thơ phú chữ Hán một cách thuần thục dưới sự dạy dỗ của các bậc đại khoa bảng trong vùng. Năm mười hai tuổi, cậu đến sống cùng một linh mục tại họ đạo Bạch Phát để học tiếng Latinh và tìm hiểu ơn gọi. Ba năm sau, nhận thấy tư chất phi thường của cậu, các đấng bề trên đã gửi cậu lên Chủng viện Vĩnh Trị để tiếp tục con đường học vấn, rồi không lâu sau tuyển cậu vào hàng thầy giảng.

Một năm sống một mình giữa hang đá ấy, xa cách hẳn mọi tiện nghi và cả sự nâng đỡ của cộng đoàn, đã tôi luyện nơi ngài một ý chí sắt đá và một đời sống nội tâm sâu thẳm — thứ hành trang tinh thần sẽ nâng đỡ ngài vượt qua gần hai mươi năm tù đày sau này, khi không còn hang đá nào để lui về, mà chỉ còn bốn bức tường ngục tối.

Tại công đường, các quan tra tấn ngài dữ dội: đánh đòn hàng trăm roi mây, dùng kìm sắt kẹp thịt da, ép ngài bước qua Thánh Giá. Thầy Phaolô Tịnh chỉ dõng dạc đáp lại:

“Tôi thà chịu tan xương nát thịt chứ quyết không bao giờ xúc phạm đến cây Thập Giá của Chúa tôi.”

Triều đình vua Thiệu Trị kết án tử hình trảm quyết ngài.

Ngài trở về Chủng viện Vĩnh Trị, nơi mình đã từng theo học từ thuở thiếu niên, lúc này đã năm mươi lăm tuổi, mái tóc bạc trắng vì những năm tháng ngục tù.

Khoảng năm 1848, Đức cha Retord — người Việt quen gọi là Đức cha Liêu, vị Đại diện Tông tòa nổi tiếng của giáo phận Tây Đàng Ngoài — nhận thấy nơi thầy Tịnh một kho tàng tri thức và nhân đức hiếm có, đã quyết định truyền chức linh mục cho ngài, dù khi ấy ngài đã ngoài năm mươi tuổi, một độ tuổi muộn màng so với thông lệ thụ phong thời bấy giờ.

Gần mười năm giữ vai trò ấy, cha Giám đốc Phaolô Lê Bảo Tịnh đã tạo nên một giai đoạn được nhiều người sau này gọi là thời kỳ hoàng kim của chủng viện. Ngài là một nhà sư phạm mẫu mực, tự mình đứng lớp dạy chữ Nho, tiếng Latinh, triết học và thần học bằng một phương pháp vừa uyên bác vừa dễ hiểu. Với vốn Hán Nôm tích lũy từ thuở nhỏ cộng với những năm tháng tôi luyện trong ngục tối và trên hành trình vượt biển, ngài tự tay biên soạn những cuốn sách giáo lý bằng chữ Nôm — trong đó có cuốn “Sách Bổn Cả” trình bày giáo lý một cách bình dân, dễ tiếp cận, cùng cuốn “Phép Dọn Mình Rước Lễ” — những tác phẩm sau này còn được dùng để nuôi dưỡng đức tin cho giáo dân miền Bắc suốt hàng chục năm.

Bản thân ngài sống một đời sống khó nghèo không khác gì các chủng sinh mình đang dạy dỗ, ăn uống đạm bạc, nhiều đêm thức trắng chầu Thánh Thể để cầu nguyện cho từng người học trò. Ngài thường nhắc các chủng sinh một điều mà chính cuộc đời ngài đã minh chứng: người linh mục tương lai phải là một con người có tri thức sâu rộng, nhưng trên hết phải là một con người say mến Thánh Thể và sẵn sàng bước lên đồi Canvê chịu chết vì đoàn chiên.

Quân lính ập vào bắt trói ngài, đập phá gần như toàn bộ trường học, đốt cháy sách vở tài liệu — trong đó có lẽ không ít bản thảo do chính tay ngài biên soạn — rồi đóng gông lên cổ ngài, áp giải về nhà giam Nam Định, sau đó chuyển tiếp về kinh đô Huế.

Tại công đường Huế, chính vua Tự Đức cùng các quan đại thần đích thân thẩm vấn ngài — một điều hiếm khi xảy ra với một tù nhân bình thường, cho thấy danh tiếng học vấn của ngài đã vượt xa khỏi phạm vi một giáo phận. Họ kinh ngạc trước phong thái ung dung, đĩnh đạc và khả năng đối đáp bằng chữ Nho trác tuyệt của vị linh mục già sáu mươi tư tuổi. Họ dùng cả lời đường mật lẫn những hứa hẹn lớn lao: một chức quan Thượng thư trong triều, cùng bổng lộc hậu hĩnh, chỉ cần ngài chịu từ bỏ chức linh mục và bước qua cây thập giá.

Cha Phaolô Lê Bảo Tịnh ngẩng cao đầu, đáp lại:

“Bẩm hoàng thượng và các quan lớn, suốt cả cuộc đời tôi, từ thuở niên thiếu cho đến khi đầu bạc hoa râm nơi ngục tù, tôi chỉ tôn thờ một mình Thiên Chúa là Cha chung muôn loài. Tôi đã dạy dỗ hàng ngàn học trò phải sống lương thiện, trung hiếu với vua quan và yêu thương đồng bào. Thân xác già nua này tôi đã dâng cho Chúa từ lâu; các ngài muốn chém thì cứ việc chém, chứ tôi quyết không bao giờ phản bội đức tin của tôi.”

Vua Tự Đức, không lay chuyển được ý chí của ngài, tức giận phê bút chuẩn y bản án trảm quyết ngay tức khắc, không chờ thời hạn thông thường.

Giáo dân họ đạo Phủ Cam đã can đảm rước thi hài ngài về an táng trọng thể. Về sau, thánh tích của ngài được đưa về tôn kính tại quê hương Trinh Hà, Thanh Hóa, và tại chính Chủng viện Vĩnh Trị — nơi ngài đã gắn bó gần trọn quãng đời linh mục ngắn ngủi nhưng đầy dấu ấn của mình.

Ngày 2 tháng 5 năm 1909, Đức Giáo hoàng Piô X tuyên phong Chân phước cho cha Phaolô Lê Bảo Tịnh. Và ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II tôn phong ngài lên bậc Hiển thánh, cùng với một trăm mười sáu vị Tử đạo Việt Nam khác, tại Rôma. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 6 tháng 4 hằng năm.