Thánh Micae Hồ Đình Hy

Một vị đại thần đầu triều năm mươi hai tuổi, từng giữ chức Quan Thái Bộc Tự Khanh — Thượng thư đặc trách tài chính và nghi lễ hoàng gia — được hai đời vua Minh Mạng và Thiệu Trị hết lòng sủng ái, nay bị lột trần phẩm phục triều đình. Ông bị trói giật cánh khuỷu, cổ mang chiếc gông nặng nề, chân mang xiềng xích sắt. Đi trước ông là những người lính cầm tấm bảng gỗ ghi bản án tử hình; đi sau ông là một đoàn voi chiến và hàng trăm binh lính vũ trang tuốt trần gươm giáo. Đoàn áp giải đi ra từ cổng Hiển Nhân của Hoàng thành, băng qua những con đường lớn của kinh đô để đến bờ cầu An Hòa.

Dân chúng kinh thành Huế đứng chật kín hai bên đường, nhiều người sụt sùi rơi lệ xót thương vị đại thần thanh liêm, nhân từ bấy lâu nay từng cứu giúp biết bao kẻ cơ hàn. Nhưng vị đại thần ấy bước đi với phong thái ung dung, đĩnh đạc lạ thường. Gương mặt ông ngời sáng vẻ bình an thanh khiết. Ông đưa mắt nhìn đoàn con cái và giáo dân đang khóc bên đường, khẽ gật đầu mỉm cười an ủi họ.

Vị đại thần kiên cường bước lên đoạn đầu đài ấy chính là Micae Hồ Đình Hy — vị quan chức triều đình cao cấp nhất trong số một trăm mười bảy Thánh Tử Đạo Việt Nam. Ông đã chứng minh cho toàn thể triều đình và dân tộc thấy rằng người Kitô hữu hoàn toàn có thể là một vị quan thanh liêm, tận tụy phò vua giúp nước hết lòng, mà đồng thời vẫn giữ trọn lòng trung thành tuyệt đối với Thiên Chúa là Vua trên hết mọi vua.

Micae Hồ Đình Hy sinh năm 1808 tại làng Như Kinh, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên, gần kinh thành Huế, trong một gia đình quý tộc Công giáo danh giá nhiều đời. Cha ông cũng là một vị quan lớn trong triều đình. Cậu bé Hy là con út trong gia đình, từ nhỏ đã bộc lộ trí thông minh xuất chúng, tính tình ngay thẳng, cương trực và có tấm lòng nhân ái.

Lớn lên, ông tinh thông văn chương Hán học, thi đỗ khoa cử và bước chân vào chốn quan trường triều đình nhà Nguyễn — một con đường không hề dễ dàng đối với một người xuất thân từ gia đình Công giáo, khi mà ngay cả việc thi cử dưới triều Nguyễn cũng đòi hỏi phải thông thạo kinh sử Nho giáo, và không ít nho sĩ cùng thời vẫn nhìn những gia đình theo đạo Gia-tô bằng ánh mắt dè dặt, nghi kỵ. Bằng tài năng quản lý kiệt xuất và sự thanh liêm tuyệt đối, ông nhanh chóng được vua Minh Mạng tin cậy thăng tiến qua nhiều chức vụ quan trọng: được cử làm quan cai quản các xưởng dệt lụa hoàng gia, thanh tra tài chính, và thăng dần lên chức Quan Thái Bộc Tự Khanh, hàm Tam phẩm triều đình, tương đương Thứ trưởng hoặc Thượng thư một bộ thời bấy giờ. Ông là một trong số rất ít các đại thần được tự do ra vào nội cung để bàn việc quốc gia đại sự với hoàng đế.

Ông kết hôn với một phụ nữ Công giáo đạo hạnh tên Maria Têrêsa Đoàn Thị Nguyện, người làng Phủ Cam, và sinh được năm người con: ba trai và hai gái. Gia đình quan Thượng thư Hồ Đình Hy là một mái ấm mẫu mực: dù sống giữa chốn kinh thành hoa lệ đầy rẫy bổng lộc hối lộ, ông luôn giữ nếp nhà thanh bạch, không bao giờ tơ hào một đồng tiền bất chính. Ông dùng bổng lộc của mình để mở kho phát chẩn cho dân nghèo mỗi khi có hạn hán, lũ lụt, bất kể lương hay giáo. Dân chúng khắp vùng kinh đô đều kính trọng gọi ông là vị “Quan Thanh Liêm”.

Dẫu giữ trọn đức tin Công giáo từ thuở lọt lòng, trong những năm tháng đầu làm quan dưới triều vua Minh Mạng khi sắc lệnh cấm đạo bùng nổ, vì sự an toàn của gia đình và vì danh vọng triều đình, quan Hy đã phải giữ đạo một cách kín đáo. Thậm chí, có một thời gian ông rơi vào sự giằng xé luân lý nội tâm nặng nề: sống lơi lỏng việc lãnh nhận các bí tích, chìm vào những yến tiệc tiếp khách của triều đình, và có lúc yếu đuối phạm lỗi trong đời sống tình cảm — một sự thật con người rất thật được các sử liệu Giáo hội không hề né tránh, cho thấy con đường nên thánh của ông không phải là một đường thẳng dễ dàng.

Đó là một sự dấn thân vô cùng can đảm: một vị quan đại thần Tam phẩm triều đình, hằng ngày ngồi trên kiệu hoa lọng tía vào hoàng cung bàn việc nước, nhưng tối về lại quỳ gối nơi nhà thờ họ đạo, khiêm nhường dạy giáo lý cho trẻ em nghèo, hòa giải các xích mích xóm đạo và điều hành việc bác ái. Ông dùng chính tư dinh quan lớn của mình làm nơi che chở bí mật cho các thừa sai Paris, các linh mục và chủng sinh. Ông dùng uy tín và tiền túi của mình để bảo lãnh, giải thoát cho hàng trăm giáo dân nghèo bị bắt bớ giam cầm. Đức Giám mục Pellerin — Đức cha Huy — và các linh mục thừa sai coi ông như cột trụ vững chắc nhất che chở cho con thuyền Giáo hội tại đất kinh kỳ.

Ngày 10 tháng 2 năm 1857, nhà vua hạ lệnh cho quân lính bất ngờ ập vào tư dinh bắt giữ quan Hồ Đình Hy cùng người con trai trưởng. Ông bị tước bỏ mọi phẩm hàm, tịch thu toàn bộ gia sản và bị tống giam vào Trấn Phủ — nhà tù quân sự khét tiếng tàn bạo nhất kinh đô. Tại ngục Trấn Phủ, các quan án — vốn nhiều kẻ từng là bạn đồng triều ghen ghét sự thanh liêm của ông — đã dùng những hình phạt tàn nhẫn nhất để hành hạ ông: bị đánh đòn bằng những thanh roi gai tre xé thịt da; bị ép phải quỳ trên những đống gai nhọn sắc bén; chúng còn dùng kìm sắt nung đỏ kẹp vào da thịt ông bốc khói khét lẹt.

Nhưng đau đớn hơn cả đòn roi thể xác là những mưu mô hiểm độc của quan tòa: chúng dùng thuốc mê và những câu hỏi xảo quyệt trong lúc ông mê man để ép ông ký vào các bản cung khai nhằm tìm ra nơi ẩn nấp của các giám mục, linh mục. Khi tỉnh lại, nhận ra mưu mô đê hèn của kẻ thù, ông đã đấm ngực khóc lóc thảm thiết, quỳ sụp xuống đất xé toạc các tờ cung khai và tuyên bố trước mặt các quan:

“Tôi chỉ nhận một mình tôi theo Đạo và chết vì Đạo! Tôi quyết không bao giờ khai báo bất kỳ một ai để làm hại những người anh em vô tội của tôi!”

Trước lời tuyên xưng đanh thép ấy, các quan đành bất lực dâng sớ lên vua Tự Đức xin thi hành án tử hình. Vua Tự Đức phê bút chuẩn y bản án trảm quyết.

Biết mình sắp bước lên đài tử đạo, quan Micae Hồ Đình Hy giữ một sự bình an tuyệt đối. Từ trong ngục tối, ông lén lút gửi thư ra ngoài cho Đức cha Pellerin để xưng tội và xin rước Của Ăn Đàng lần cuối. Ông dặn dò người vợ hiền và các con:

“Các con hãy nhìn xem cha: danh vọng, chức tước, tiền tài trần gian bấy lâu cha nắm giữ nay đều tan biến như mây khói... Chỉ có đức tin nơi Chúa Giêsu và một lương tâm ngay thẳng mới là điều tồn tại mãi mãi! Các con đừng bao giờ oán hận những kẻ đã vu khống làm hại cha; hãy tha thứ cho họ và hãy cầu nguyện cho họ! Hãy luôn giữ trọn đạo hiếu và sống xứng đáng là người con của Chúa!”

Chiều ngày 22 tháng 5 năm 1857, bản án tử hình được thi hành. Đoàn áp giải đi qua các đường phố lớn của kinh đô Huế. Đến chợ An Hòa, nơi pháp trường đã dựng sẵn bên bờ cầu, quan giám sát một lần nữa bước lại gần khuyên ông:

“Quan lớn ơi, quan lớn chỉ cần nói một lời từ bỏ đạo thôi, tôi sẽ lập tức dâng sớ xin vua tha mạng và phục hồi chức tước cho quan lớn!”

Ngày 2 tháng 5 năm 1909, Đức Giáo hoàng Piô X đã long trọng tuyên phong Chân phước cho quan Micae Hồ Đình Hy. Và vào ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã long trọng tôn phong ông lên bậc Hiển Thánh cùng với một trăm mười sáu vị Tử Đạo Việt Nam tại Quảng trường Thánh Phêrô. Hội Thánh mừng kính ông vào ngày 22 tháng 5 hằng năm, và trong ngày lễ chung 24 tháng 11.