Thánh Mátthêu Lê Văn Gẫm

Người thương gia anh hùng ngã xuống giữa lòng đất phương Nam ấy chính là Mátthêu Lê Văn Gẫm — vị thánh đại diện cho giới doanh nhân, thương nhân và những người làm nghề vận tải đường biển trong Giáo hội Việt Nam. Ông không phải là một chiến sĩ cầm gươm, không phải là một tu sĩ nơi đan viện; ông là một người làm nghề buôn bán trên thuyền buồm. Thế nhưng, ông đã dám dùng chính con tàu buôn và mạng sống của mình để làm một việc phi thường: vượt qua muôn trùng sóng dữ và sự phong tỏa của thủy quân triều đình để đón các thừa sai, giám mục và chủng sinh ra vào quê hương, nuôi dưỡng mạch sống đức tin cho Giáo hội Việt Nam giữa thời kỳ đen tối nhất.

Lê Văn Gẫm sinh năm 1813 tại làng Long Đại, tổng Long Vĩnh Hạ, huyện Gò Công, tỉnh Định Tường, nay thuộc tỉnh Tiền Giang, trong một gia đình thương nhân Công giáo khá giả. Cha ông là ông Phaolô Lê Văn Lại, mẹ là bà Maria Nguyễn Thị Hòa. Ông là con trưởng trong một gia đình có năm người con. Cậu bé được rửa tội tại nhà thờ họ đạo Cầu Kho, Sài Gòn, nhận tên thánh Mátthêu.

Năm hai mươi tuổi, vâng lời cha mẹ, ông kết hôn với một phụ nữ đạo đức trong vùng và sinh được bốn người con. Sau khi người vợ đầu qua đời, ông tục huyền và có thêm một người con nữa. Mátthêu Gẫm nối nghiệp cha, đóng những con thuyền buồm lớn để buôn bán gạo, đường và nông sản từ Nam Kỳ ra các tỉnh Trung Kỳ, sang tận Singapore và bán đảo Mã Lai — những hải trình đòi hỏi kinh nghiệm dày dạn về con nước, gió mùa và luồng lạch mà không phải thương nhân nào cũng dám mạo hiểm, nhất là khi vùng biển Đông thời ấy còn đầy rẫy hải tặc lẫn sự kiểm soát ngặt nghèo của triều đình. Ông là một thương gia vô cùng trung thực, không bao giờ cân đo gian dối, rộng tay giúp đỡ các bạn thuyền nghèo khó và được mọi người hết lòng tín nhiệm. Chính những chuyến hải hành dằng dặc ấy, có khi kéo dài hàng tháng trời lênh đênh trên biển, đã tôi luyện nơi ông một bản lĩnh gan dạ và một sự quen thuộc với hiểm nguy mà sau này sẽ trở thành nền tảng cho một sứ mạng còn lớn lao hơn nhiều so với việc buôn bán gạo đường.

Thời bấy giờ, dưới triều vua Minh Mạng và Thiệu Trị, các cửa biển Việt Nam bị phong tỏa nghiêm ngặt. Triều đình ban hành lệnh tử hình đối với bất kỳ chiếc thuyền nào dám chở “tây dương đạo trưởng” cập bến. Các giám mục và thừa sai bị cô lập hoàn toàn, các chủng sinh không thể xuất ngoại du học, và thư từ liên lạc của Giáo hội bị cắt đứt.

Từ năm 1844 đến năm 1846, con tàu buôn của Mátthêu Gẫm đã thực hiện nhiều chuyến hải hành bí mật phi thường. Ông ngụy trang con tàu như một thuyền buôn gạo thông thường, hòa lẫn vào hàng trăm ghe thuyền qua lại tấp nập trên vùng biển Nam Kỳ mỗi ngày, để không ai có thể nghi ngờ những gì đang thực sự được cất giấu dưới khoang tàu. Ông bí mật đưa Đức cha Lefèbvre vượt biển trốn sang Singapore an toàn; chở các chủng sinh Việt Nam sang học tập tại Đại chủng viện Penang, Mã Lai; vận động và chuyển các đồ phụng tự, sách kinh và thư từ liên lạc về lại Nam Kỳ. Con tàu buôn của người thương gia Gò Công đã trở thành chiếc cầu nối huyết mạch duy nhất giữ cho mạch sống của Giáo hội Nam Kỳ không bị bóp nghẹt.

Đầu năm 1846, Mátthêu Gẫm nhận nhiệm vụ thực hiện một chuyến đi sinh tử nhất: ông lái thuyền sang Singapore để đón Đức cha Lefèbvre — vừa được hải quân Pháp can thiệp giải thoát trước đó nhưng lại tha thiết muốn quay trở lại Việt Nam — một linh mục thừa sai người Pháp, cha Duclos, ba chủng sinh và hai nữ tu Mến Thánh Giá trở về quê hương.

Tất cả bị đóng gông áp giải về nhà giam Sài Gòn. Vì sức ép ngoại giao của các chiến hạm Pháp đang đỗ ngoài khơi Đà Nẵng, triều đình Thiệu Trị buộc phải trục xuất Đức cha Lefèbvre sang Singapore. Nhưng mọi sự căm thù và trút giận của triều đình đều giáng xuống đầu người thương gia bản xứ Mátthêu Lê Văn Gẫm — bởi trong mắt các quan, một người Việt Nam dám tiếp tay cho “tây dương đạo trưởng” còn đáng tội hơn cả chính những thừa sai ngoại quốc.

Ông bị giam cầm suốt một năm trời tại nhà lao Bến Nghé, Sài Gòn. Các quan thẩm vấn vô cùng tức giận vì ông là một người dân Việt Nam mà lại dám liều mình đi tiếp tay cho các cố đạo Tây Dương. Họ dùng những hình phạt tàn khốc nhất để tra tấn ông: bị đánh đòn hàng trăm roi mây xé nát da thịt; bị kẹp chân bằng những thanh gỗ nghiến nát xương; bị treo ngược người lên xà nhà suốt nhiều giờ liền.

Các quan lớn dùng đủ lời đe dọa và mua chuộc: “Mày là một tay lái buôn giàu có, có vợ đẹp con khôn, mắc mớ gì mày phải dại dột đi đón bọn tây dương để chuốc lấy cái chết? Chỉ cần mày bước qua cây Thập Giá một cái thôi, tao sẽ trả lại tàu thuyền và cho mày về làm ăn buôn bán như cũ!” Mátthêu Lê Văn Gẫm ngẩng cao đầu dõng dạc đáp:

“Bẩm các quan lớn, tôi chở các thừa sai là vì lòng kính mến đạo Chúa, chứ không phải vì mưu phản triều đình! Tôi là một người Công giáo, tôi thà mất hết tàu thuyền, mất hết gia tài và mất cả mạng sống này, chứ tôi quyết không bao giờ phản bội Thiên Chúa của tôi!”

Thấy không thể lay chuyển nổi đức tin của người thương gia trẻ tuổi, triều đình Thiệu Trị đã tuyên án xử trảm quyết ông. Trong suốt những tháng ngày bị giam cầm chờ chết, Mátthêu Gẫm luôn giữ được sự vui tươi lạ lùng. Ông khuyên nhủ các bạn tù, chia sẻ từng bát cơm do người nhà tiếp tế cho những tù nhân nghèo đói. Khi người vợ hiền và các con vào ngục thăm, khóc lóc thảm thiết, ông đã ân cần lau nước mắt cho vợ và căn dặn:

“Em hãy về chăm sóc các con cho chu đáo, dạy dỗ các con giữ đạo cho vững... Đừng lo lắng cho anh, anh đi chết vì Chúa là một ơn phúc lớn lao cho cả gia đình ta!”

Sáng ngày 11 tháng 5 năm 1847, bản án trảm quyết được thi hành tại pháp trường Da Còm, thuộc làng Chợ Đũi, khi ấy nằm trong địa bàn họ đạo Chợ Quán — nay là khu vực trung tâm Chợ Lớn, một vùng đất mà chỉ vài thập niên sau sẽ trở thành trung tâm thương mại sầm uất bậc nhất Sài Gòn, như thể chính nơi ông đổ máu đã âm thầm được chúc phúc để trở nên phồn thịnh.

Ngày 27 tháng 5 năm 1900, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã long trọng tuyên phong Chân phước cho ông. Và vào ngày 19 tháng 6 năm 1988, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã long trọng tôn phong Mátthêu Lê Văn Gẫm lên bậc Hiển Thánh cùng với một trăm mười sáu vị Tử Đạo Việt Nam tại Rôma. Hội Thánh mừng kính ông vào ngày 11 tháng 5 hằng năm, và ngày 24 tháng 11.