Thánh Gioan La San

Chính giữa bối cảnh bất công ấy, một vị kinh sĩ quý tộc danh giá của nhà thờ chính tòa Reims đã dám làm một cuộc dấn thân ngược dòng thời đại: ngài từ bỏ chiếc ghế bổng lộc béo bở, từ bỏ tòa lâu đài sang trọng của gia đình, phân phát hết gia tài kếch xù cho người nghèo, để về sống chung với những người thầy giáo nghèo hèn, mở ra một hệ thống trường học hoàn toàn miễn phí cho con em của giới lao động cùng khổ.

Ngài đã làm một cuộc cách mạng giáo dục làm thay đổi hoàn toàn nền sư phạm hiện đại, và được Hội Thánh muôn đời tôn vinh là Quan thầy của mọi nhà giáo dục Kitô giáo.

Jean-Baptiste de La Salle sinh ngày 30 tháng 4 năm 1651 tại thành phố Reims, nước Pháp, trong một gia đình đại quý tộc và luật gia danh giá bậc nhất vùng Champagne. Cha ngài là ông Louis de La Salle, một quan tòa quyền uy; mẹ là bà Nicole Moët de Brouillet, một phụ nữ quý tộc đạo hạnh. Là con cả trong một gia đình mười người con, Gioan La San lớn lên trong nhung lụa, được hưởng một nền giáo dục hoàn hảo về mọi mặt.

Năm mười một tuổi, ngài được cắt tóc nhận phẩm phục giáo sĩ. Năm mười sáu tuổi, ngài đã được phong làm Kinh sĩ của Nhà thờ Chính tòa Reims — một chức vị vô cùng danh giá, có bổng lộc dồi dào và bảo đảm một tương lai xán lạn trên con đường tiến thân giáo phẩm. Năm 1670, ngài vào Đại chủng viện Saint-Sulpice danh tiếng tại Paris để theo học thần học tại Đại học Sorbonne.

Ở tuổi hai mươi mốt, chàng chủng sinh trẻ tuổi phải tạm gác việc học tại Paris, quay trở về Reims để gánh vác trách nhiệm chủ gia đình: chăm sóc, quản lý gia sản và nuôi dạy sáu người em thơ dại. Ngài vừa chu toàn bổn phận gia đình, vừa kiên trì tiếp tục việc học thần học tại Reims.

Ngày 9 tháng 4 năm 1678, đúng vào ngày thứ Bảy Tuần Thánh, Gioan La San được thụ phong linh mục, và hai năm sau, ngài xuất sắc bảo vệ luận án Tiến sĩ Thần học. Mọi cánh cửa danh vọng, một chiếc mũ giám mục hay tước vị hồng y dường như đã nằm chắc trong tầm tay của vị linh mục tiến sĩ quý tộc trẻ tuổi.

Thế nhưng, thánh ý Thiên Chúa lại dẫn dắt ngài bước vào một con đường mà chính ngài chưa bao giờ từng nghĩ tới.

Ban đầu, cha La San chỉ nhận lời giúp đỡ như một việc từ thiện ngoại bối. Ngài đứng ra bảo lãnh, thuê một căn nhà nhỏ và trả lương cho các thầy giáo mở trường. Sau này, trong cuốn hồi ký tâm linh, ngài đã thú nhận một cách thành thật:

“Nếu lúc bấy giờ tôi biết được rằng sự giúp đỡ ban đầu ấy cuối cùng sẽ kéo tôi vào việc phải sống trọn đời với những người thầy giáo nghèo hèn, thì tôi đã rụt tay lại ngay từ đầu! Bởi vì thời ấy, tôi coi những người thầy giáo tiểu học còn thấp kém hơn cả những người đầy tớ trong nhà tôi!”

Ngài nhìn thấy tận mắt sự thô lỗ, thiếu đạo đức và thất học của các thầy giáo thời bấy giờ: họ coi nghề dạy học chỉ là một công việc kiếm miếng ăn tạm bợ, không có phương pháp sư phạm, hay cáu gắt và đánh đập học sinh. Còn các học sinh nghèo thì lem luốc, hỗn láo, lớn lên như cỏ dại ngoài đường.

Ngài cùng ngồi chung bàn ăn với họ, dạy họ cách cư xử văn minh, hướng dẫn họ cầu nguyện và truyền thụ cho họ những phương pháp sư phạm mẫu mực. Gia đình dòng họ La San cảm thấy danh giá quý tộc bị sỉ nhục nặng nề, đã kịch liệt phản đối và tìm cách đuổi đám thầy giáo ra khỏi nhà.

Đứng trước sự giằng xé quyết liệt, Gioan La San nhận ra ngài không thể vừa sống trong nhung lụa của một kinh sĩ quý tộc, lại vừa đòi hỏi các thầy giáo phải dấn thân sống khó nghèo hy sinh vì học sinh nghèo.

Ngài đưa ra một quyết định có tính cách mạng: các thành viên trong dòng không bao giờ được thụ phong linh mục, mà mãi mãi chỉ là các “Sư Huynh” — người anh em — để có thể toàn tâm toàn ý cống hiến trọn vẹn đời mình cho sứ mạng giáo dục thế tục và Kitô giáo cho trẻ nghèo. Chiếc áo dòng màu đen với cổ áo viền trắng đơn sơ và chiếc áo choàng không tay ngắn của ngài đã trở thành hình ảnh quen thuộc của những người gác cổng trường học.

Thánh Gioan La San đã đặt nền móng cho nền sư phạm hiện đại bằng những cải cách mang tính đột phá.

Trước hết là việc dạy học bằng tiếng mẹ đẻ: thời bấy giờ, các trường học đều bắt buộc học sinh phải học đánh vần và đọc bằng tiếng Latinh trước, khiến trẻ em nghèo vô cùng chật vật và dễ bỏ học. Cha La San là người đầu tiên kiên quyết áp dụng việc dạy học sinh đọc và viết bằng chính tiếng Pháp mẹ đẻ trước, rồi sau đó mới học tiếng Latinh.

Kế đến là phương pháp đồng giảng, học theo lớp: trước thời ngài, giáo viên chỉ dạy theo lối kèm từng học sinh một, trong khi các học sinh khác ngồi chơi hoặc quậy phá. Ngài là người tiên phong phân chia học sinh theo các trình độ tương đương thành các lớp học riêng biệt, giáo viên giảng bài chung cho cả lớp cùng lắng nghe và cùng thảo luận.

Nhận thấy chất lượng giáo dục phụ thuộc vào người thầy, ngài đã thành lập các “Trường đào tạo giáo viên” — tiền thân của các Trường Đại học Sư phạm ngày nay — tại Reims và Paris để đào tạo nghiệp vụ và nhân cách cho các giáo viên.

Ngài còn mở các trường kỹ thuật thương mại cho thanh niên, các lớp học ban đêm vào ngày Chúa nhật cho công nhân, và mở trường giáo dưỡng đầu tiên tại Rouen dành cho các thanh thiếu niên lầm lỡ bị pháp luật kết án. Và điều căn bản nhất: tất cả các trường La San đều mở rộng cửa hoàn toàn miễn phí cho con em của người nghèo, không phân biệt đối xử.

Những cải cách tiến bộ của cha La San đã đụng chạm đến quyền lợi của các phường hội giáo viên tư nhân thời bấy giờ. Họ liên tục kiện ngài ra tòa án, xúi giục cảnh sát đến tịch thu bàn ghế, đóng cửa các trường học La San tại Paris. Nhiều linh mục và giám mục cũng hiểu lầm, chống đối và tìm cách hạ bệ ngài khỏi chức vụ bề trên dòng.

Những năm cuối đời, sức khỏe của ngài suy kiệt vì bệnh hen suyễn và thấp khớp kinh niên. Ngài chuyển về sống tại tu viện Saint-Yon ở thành phố Rouen.

Thi hài ngài an táng tại Rouen, nhưng số phận của hài cốt ngài về sau lại trải qua một hành trình dài gian truân không kém cuộc đời ngài: trong cuộc Cách mạng Pháp, phần mộ ngài từng bị xâm phạm nhưng thánh tích may mắn còn nguyên vẹn; đến năm 1904, khi các Sư Huynh bị trục xuất khỏi nước Pháp, hài cốt được đưa sang Bỉ; và đến năm 1937 mới được cung nghinh về an nghỉ vĩnh viễn tại nhà thờ mang tên ngài, bên cạnh trụ sở trung ương dòng ở Rôma, nơi ngày nay vẫn còn đón khách hành hương đến kính viếng. Một phần thánh tích khác được lưu giữ ngay tại bàn thờ chính Nhà thờ Chính tòa Reims, nơi ngài từng là một kinh sĩ trẻ tuổi trước khi từ bỏ tất cả.

Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã tuyên phong Chân phước cho ngài năm 1888 và long trọng tôn phong Hiển Thánh ngày 24 tháng 5 năm 1900.

Ngày 15 tháng 5 năm 1950, Đức Giáo hoàng Piô XII đã long trọng công bố thánh Gioan La San là “Quan thầy tối cao của mọi nhà giáo dục và giáo viên”. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 7 tháng 4 hằng năm; các trường La San mừng kính ngày 15 tháng 5.

Tại Việt Nam, các Sư huynh La San đã hiện diện từ năm 1866, đặt nền móng cho nền giáo dục hiện đại với các ngôi trường lừng danh trong lịch sử như Trường Taberd ở Sài Gòn, Trường Pellerin ở Huế, Trường Bá Ninh ở Nha Trang, cùng hàng loạt các trường miễn phí dành cho trẻ em nghèo.

Ngài dạy những người thầy người cô:

“Hãy chạm đến tâm hồn của học sinh và hãy biến đổi chúng bằng tình yêu thương... Hãy nhớ rằng các con chính là những người bảo hộ, là những thiên thần bản mệnh mà Chúa đã gửi đến để dẫn dắt những đứa trẻ này bước vào ánh sáng của tri thức và ơn cứu độ!”