Thánh Bonaventura

Họ là đôi bạn tri kỷ vĩ đại của lịch sử Giáo hội, hai đỉnh núi cao ngất của trí tuệ thời Trung Cổ, cùng giảng dạy tại cùng một trường đại học, cùng bảo vệ dòng tu của mình trước những cuộc tấn công từ hàng giáo sĩ triều, nhưng lại đi theo hai con đường thần học khác biệt rõ rệt. Nếu Thánh Tôma Aquinô dùng sự mạch lạc tuyệt đối của lý trí và triết học để xây nên tòa lâu đài đức tin đồ sộ, thì Thánh Bonaventura lại đưa thần học cất cánh bay lên bằng đôi cánh của trái tim say mến nồng nàn. Ông được mệnh danh là “Tiến sĩ Thanh Thoát” — Doctor Seraphicus — bởi mọi trang viết, mọi bài giảng của ông đều dường như rực cháy ngọn lửa yêu mến của các thiên thần Sêraphim, những thiên thần đứng gần ngai Thiên Chúa nhất trong truyền thống Kinh Thánh. Ông cũng là người đã cứu Dòng Phanxicô thoát khỏi bờ vực tan rã sau khi Đấng Sáng Lập qua đời, đến mức được muôn đời tôn kính bằng danh xưng “Đấng sáng lập thứ hai” của Dòng Anh Em Hèn Mọn.

Giovanni di Fidanza sinh vào khoảng năm 1221 tại Bagnoregio, một thị trấn cổ kính nằm cheo leo trên đỉnh một quả đồi đá thuộc miền trung nước Ý, không xa hồ Bolsena. Cha ông, cũng tên Giovanni di Fidanza, là một thầy thuốc có tiếng trong vùng; mẹ ông, bà Maria di Ritello, là một phụ nữ đạo hạnh sâu sắc.

Nhìn thấy trước một tương lai thánh thiện rực rỡ nơi cậu bé, Thánh Phanxicô đã xúc động thốt lên một câu tiếng Ý:

“O buona ventura!”

— Ôi vận may lành, ôi điềm lành kỳ diệu! Kể từ biến cố ấy, cậu bé được gọi bằng cái tên thiêng liêng gắn liền suốt đời: Bonaventura.

Lúc bấy giờ, Dòng Phanxicô đang đứng trước một cuộc khủng hoảng nội bộ hết sức trầm trọng. Chỉ trong vòng vài chục năm kể từ khi Thánh Phanxicô Assisi qua đời, dòng đã phát triển với tốc độ chóng mặt, lên tới hàng chục ngàn tu sĩ trải khắp châu Âu — nhưng chính sự phát triển ấy lại kéo theo một sự chia rẽ nội bộ sâu sắc thành hai phe phái đối nghịch gay gắt. Một phe, gọi là “Tâm linh cực đoan” — Spirituali — đòi giữ đức khó nghèo nguyên thủy một cách tuyệt đối đến mức cực đoan: cấm tu sĩ học hành, cấm xây tu viện kiên cố, thậm chí không được giữ sách vở trong phòng riêng. Phe còn lại chủ trương “Nới lỏng”, muốn biến dòng thành một tổ chức giáo sĩ thông thường, dần dần hòa mình vào nếp sống tiện nghi hơn để dễ dàng thích ứng với vai trò ngày càng lớn của dòng trong Giáo hội.

Có một giai thoại đẹp được truyền lại về tình bạn giữa Thánh Tôma Aquinô và Thánh Bonaventura tại Paris. Một ngày nọ, Thánh Tôma đến thăm tu phòng của Bonaventura. Nhìn thấy những tác phẩm thần học uyên thâm, sâu sắc lạ thường do người bạn mình viết ra, Thánh Tôma không khỏi ngạc nhiên, hỏi:

“Thưa cha Bonaventura, cha có thể chỉ cho tôi xem tủ sách của cha ở đâu không? Cha đã kín múc những tư tưởng thần học tuyệt mỹ này từ những cuốn sách nào vậy?”

Trong tác phẩm ấy, ông ví cuộc đời người tín hữu như một cuộc leo núi thiêng liêng gồm sáu nấc thang, tương ứng với sáu cánh của thiên thần Sêraphim mà Thánh Phanxicô từng nhìn thấy, để đưa tâm hồn dần dần tiến vào sự kết hiệp trọn vẹn với Thiên Chúa. Ba chặng đường chính trong hành trình ấy lần lượt là:

• nhìn ngắm dấu vết của Thiên Chúa nơi thế giới vạn vật hữu hình quanh ta — Vestigium;
• chiêm ngắm chính hình ảnh của Thiên Chúa nơi linh hồn con người, qua trí nhớ, trí hiểu và ý muốn — Imago;
• và cuối cùng, chiêm ngưỡng chính Thiên Chúa nơi sự thiện hảo tuyệt đối và mầu nhiệm Ba Ngôi vực thẳm — Similitudo.

Nhưng đỉnh cao của cả hành trình ấy, theo Bonaventura, không phải là một sự hiểu biết thuần túy của lý trí, mà là một sự xuất thần của tình yêu mến, nơi linh hồn bước vào sự thinh lặng tuyệt đối trước Đấng Tình Quân đang treo trên Thập Giá — vượt lên trên mọi ngôn từ, mọi khái niệm mà trí óc con người có thể nắm bắt.

Ông đã đúc kết tinh thần ấy trong một câu định nghĩa ngắn gọn nhưng sâu sắc về chính công việc thần học của mình:

“Thần học không phải chỉ là để thỏa mãn sự tò mò của trí tuệ; mục đích tối hậu của thần học là làm cho chúng ta trở nên tốt lành hơn và yêu mến Chúa nhiều hơn!”

Năm 1273, Đức Giáo hoàng Grêgôriô X bổ nhiệm Bonaventura làm Hồng y Giám mục giáo phận Albano, và cử các sứ giả Tòa Thánh mang phẩm phục Hồng y đến trao tận tay ông tại tu viện Mugello, gần thành Florence.

Khi các sứ giả trang trọng mang mũ và áo Hồng y đến nơi, họ ngỡ ngàng nhìn thấy vị Tổng phục vụ danh tiếng của cả Dòng Phanxicô đang xắn tay áo, cặm cụi rửa bát đĩa nơi góc bếp của tu viện — một công việc mà không ai ngờ một nhân vật ở địa vị ông còn tự tay làm. Thấy đôi bàn tay mình đang dính đầy dầu mỡ, không tiện để đón nhận phẩm phục trang trọng ngay lúc đó, ông chỉ mỉm cười bảo các sứ giả:

“Xin các vị vui lòng mang chiếc mũ hồng y ấy ra ngoài vườn, treo tạm lên cành cây đằng kia giùm tôi, chờ tôi rửa xong chỗ bát đĩa này đã!”

Sự khiêm nhường thanh thoát, gần như hồn nhiên ấy đã khiến các sứ giả Tòa Thánh không khỏi rơi lệ kính phục trước một con người mà danh tiếng học thuật đã vang khắp châu Âu, nhưng vẫn giữ được sự đơn sơ của một tu sĩ khất thực đúng nghĩa.

Năm 1274, ông cùng Đức Giáo hoàng Grêgôriô X chủ tọa Công đồng Chung Lyon II — một trong những công đồng quan trọng của thời Trung Cổ, quy tụ đông đảo giám mục và các đoàn đại biểu từ khắp châu Âu. Bằng tài ngoại giao và lòng bác ái sâu sắc, ông đã góp phần đạt được một thành quả mang tính lịch sử: hàn gắn phần nào sự chia rẽ giữa Giáo hội Công giáo Rôma và Giáo hội Chính Thống giáo Đông phương — dù sự hiệp nhất đạt được tại Công đồng ấy, đáng tiếc, chỉ kéo dài trong một thời gian ngắn trước khi những căng thẳng cũ lại nổi lên.

Chính giữa lúc Công đồng Lyon II đang diễn ra tốt đẹp, Thánh Bonaventura ngã bệnh nặng vì kiệt sức hoàn toàn — hậu quả tất yếu của nhiều năm liền vừa gánh vác trọng trách lãnh đạo cả một dòng tu lớn, vừa giảng dạy, viết sách, tham gia các công việc ngoại giao của Giáo hội không ngừng nghỉ.

Đám tang của ông là một biến cố nghẹn ngào chưa từng có ngay tại Lyon: đích thân Đức Giáo hoàng, toàn thể các nghị phụ đang tham dự Công đồng, các Hồng y, giám mục, thậm chí cả vua nước Aragon đang có mặt tại đó, cùng hàng ngàn tu sĩ, đã cùng nhau đưa tiễn thi hài ông. Biên bản chính thức của Công đồng còn ghi lại những dòng chữ xúc động:

“Một con người có tài năng xuất chúng, thánh thiện khôn tả và dịu hiền tuyệt vời đã qua đời... Ngài được mọi người yêu mến, bởi vì ngài đã hết lòng yêu mến tất cả mọi người!”

Đức Giáo hoàng Xíttô IV long trọng tôn phong Bonaventura lên bậc Hiển Thánh vào ngày 14 tháng 4 năm 1482 — hơn hai trăm năm sau khi ông qua đời. Năm 1588, Đức Giáo hoàng Xíttô V công bố ông là Tiến sĩ Hội Thánh với danh hiệu “Tiến sĩ Thanh Thoát” — Doctor Seraphicus. Hội Thánh mừng kính ông vào ngày 15 tháng 7 hằng năm.