Thánh Anrê Trần An Dũng Lạc

Vị linh mục đứng đầu danh sách các thánh tử đạo Việt Nam được Hội Thánh mừng kính long trọng hằng năm ấy chính là Thánh Anrê Trần An Dũng Lạc. Cuộc đời của ông là một khúc ca tuyệt đẹp của sự nhẫn nại: ông từng là một cậu bé mồ côi nghèo đói bị cha mẹ đem bán lấy tiền mua gạo, từng phải đổi tên đổi họ nhiều lần để lén lút đi bộ giữa đêm khuya mang Mình Thánh Chúa xoa dịu nỗi đau của đoàn chiên, và đã hiến trọn cuộc đời mình làm chén rượu tạ ơn dâng lên Thiên Chúa.

Thánh Anrê Dũng Lạc sinh vào khoảng năm 1775, theo một số tài liệu khác là năm 1795, tại miền Kinh Bắc, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, trong một gia đình lương dân nghèo túng bần hàn — nghĩa là gia đình chưa từng theo đạo Công giáo, chỉ sống theo tín ngưỡng dân gian truyền thống của làng quê Bắc Bộ. Tên khai sinh cha mẹ đặt cho ông là Trần Văn Dũng.

Năm Dũng lên mười tuổi, cảnh nhà túng quẫn đến mức cha mẹ không còn khả năng nuôi nổi con cái. Giữa nạn đói, hai ông bà đành ngậm ngùi dắt cậu bé Dũng lên vùng Kẻ Chợ, nay là Hà Nội, để tìm đường sống. Hẳn không khó để hình dung cảnh tượng ấy: một người cha, một người mẹ, dắt tay đứa con trai gầy gò đi bộ hàng chục cây số trên những con đường đất lầy lội, bụng đói cồn cào, chẳng biết ngày mai sẽ ra sao, chỉ mong tìm được một nơi nào đó chịu cưu mang đứa trẻ để nó khỏi phải chết đói ngay trước mắt mình.

Suốt mười năm ròng rã làm thầy giảng, ông đi khắp các xứ đạo vùng Đoài, vùng Đông, tận tụy dạy kinh, dạy chữ cho trẻ em nghèo và phụ giúp các linh mục thừa sai — những công việc âm thầm, không tên tuổi, nhưng đòi hỏi một sự bền bỉ mà không phải ai cũng giữ được suốt cả một thập niên. Nhận thấy sự thánh thiện trổi vượt của ông, Bề trên đã gọi ông vào Tiểu Chủng Viện Kẻ Vĩnh — nay thuộc giáo xứ Vĩnh Trị, xã Yên Tiến, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định — để học triết học và thần học. Ngày 15 tháng 3 năm 1823, ở tuổi trung niên, Thầy giảng Anrê Trần Văn Dũng đã long trọng bước lên bàn thánh lãnh nhận chức linh mục.

Sau khi thụ phong linh mục, cha Anrê Dũng được cử đi làm cha phó xứ Đồng Chuối, phụ giúp cha Khiết trong bốn tháng, rồi làm cha chính xứ Đoài, sau đó chuyển về coi sóc xứ Kẻ Đầm và phụ giúp thêm nhiều xứ đạo khác trong vùng.

Cuộc đời mục tử của ông diễn ra giữa một thời kỳ phong ba bão táp: vua Minh Mạng lên ngôi, ban hành hàng loạt sắc lệnh cấm đạo ngặt nghèo trên toàn quốc. Các nhà thờ, chủng viện bị triệt hạ; các thừa sai Tây phương bị bắt giam; việc tụ họp đọc kinh bị nghiêm cấm gắt gao; và các làng xóm Công giáo bị quân lính ngày đêm rình rập, vây bắt. Đây là giai đoạn mà lịch sử Giáo hội Việt Nam gọi là một trong những thời kỳ bách hại khốc liệt nhất, kéo dài từ đầu thế kỷ mười chín đến tận những năm sáu mươi, cướp đi sinh mạng của hàng chục ngàn tín hữu.

Giữa cảnh hiểm nguy ấy, cha Anrê Dũng không hề bỏ rơi đoàn chiên. Ông cởi bỏ bộ áo chùng thâm, mặc chiếc áo vải nâu sồng của một người nông dân nghèo đi làm đồng, chân quấn xà cạp, đầu đội nón lá rách. Ban ngày ông ẩn náu dưới những căn hầm bí mật đào sâu dưới lũy tre làng, hoặc trên các gác xép chuồng trâu chuồng bò — những nơi mà quân lính khám xét thường ít khi để mắt tới vì mùi hôi và sự bẩn thỉu.

Đêm về, khi cả làng đã say ngủ, ông lẳng lặng bò ra khỏi hầm, lội bộ qua những cánh đồng sình lầy đến từng gia đình giáo dân: ngồi trên chiếc chõng tre dâng Thánh Lễ thầm lặng dưới ánh đèn dầu le lói, giải tội cho các hối nhân, xức dầu cho người ốm đau và rửa tội cho các trẻ sơ sinh. Không khó để tưởng tượng cảnh một người đàn ông đã ngoài sáu mươi tuổi, lưng còng, chân run, vẫn phải lội qua bùn lầy giữa đêm tối mịt mùng, tai luôn vểnh lên nghe ngóng tiếng chó sủa hay tiếng bước chân lạ, sẵn sàng chạy trốn bất cứ lúc nào nếu có dấu hiệu bị phát hiện.

Để che mắt quan quân và mật thám lùng sục, ông đã phải đổi tên từ Dũng sang Lạc. Ông bảo:

“Tôi đổi tên thành Lạc là để nhắc nhớ lòng tôi luôn luôn tràn ngập niềm vui hoan lạc của Chúa giữa muôn vàn gian truân!”

Ông sống vô cùng đạm bạc: ăn cơm với muối vừng, rau muống luộc, và hễ nhận được đồng bạc nào của giáo dân biếu, ông liền đem chia hết cho những gia đình nghèo đói trong xứ.

Lòng nhiệt thành của người mục tử đã đưa ông vào ba lần thử thách cam go. Lần thứ nhất diễn ra vào năm 1835 tại Kẻ Sông: quân lính ập vào vây bắt cha. Giáo dân trong xứ vì quá thương tiếc người cha linh hồn nên đã cùng nhau gom góp được một trăm quan tiền chuộc ông ra khỏi tay quan huyện. Cha Lạc buồn bã bảo họ:

“Anh em chuộc tôi làm gì cho tốn kém tiền của? Chúa muốn tôi làm chứng cho Người thì tôi sẵn lòng chết!”

Nhưng vì thương con chiên chưa vững đức tin, ông đã vâng theo để tiếp tục đi phục vụ nơi khác.

Hai cha bị đóng gông nặng nề, xích sắt quanh cổ, áp giải về nhà giam tỉnh Nam Định. Tại công đường, các quan thẩm vấn dùng đủ mọi thủ đoạn: từ những lời hứa hẹn ban bổng lộc, tước vị, cho đến việc bắt hai ông phải bước qua cây Thập Giá đặt trên đất để chối đạo — một hình thức thử thách quen thuộc của các quan lại thời Minh Mạng, dựa trên niềm tin rằng bước qua Thánh Giá là hành động phủ nhận đức tin rõ ràng nhất mà không cần lời nói.

Cha Anrê Dũng Lạc ngẩng cao đầu, dõng dạc tuyên bố trước mặt các quan lớn:

“Bẩm các quan lớn, từ thuở nhỏ cho đến nay, tôi chỉ tôn thờ một mình Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa dựng nên trời đất, và tôi một lòng trung hiếu với vua quan! Tôi không bao giờ phạm bất kỳ một điều gian tà nào hại dân hại nước... Nhưng nếu các quan bắt tôi phải giẫm đạp lên cây Thập Giá của Thầy tôi, thì thà các quan chém đầu tôi ngay tại chỗ này, chứ tôi quyết không bao giờ phản bội Thiên Chúa của tôi!”

Thấy không thể lay chuyển nổi đức tin của người linh mục già, các quan giận dữ tống ông vào ngục tối, chờ ngày hành quyết. Trong chốn lao tù hôi hám, gông cùm đè nặng trên cổ, thân xác bầm dập vì muỗi rệp cắn xé, cha Anrê Dũng Lạc vẫn giữ được một tâm hồn thanh thoát lạ kỳ. Khi một người bạn gửi thư vào thăm hỏi và ngỏ ý lo lắng cho số phận ông, ông đã mỉm cười gửi lại một bài thơ chữ Nôm tuyệt mỹ, tràn đầy khí phách của một đấng trượng phu Tin Mừng:

“Đông qua tiết lại thời xuân tới, Hiệp cảnh sum sê rạng vẻ tươi. Lạc bước đường trần lòng chẳng đổi, Chữ trung chữ hiếu dạ nào vơi. Gông cùm nặng trĩu xem như nhẹ, Khổ nạn trần gian há sá cười! Chén rượu tạ ơn xin uống cạn, Thiên Đàng rạng rỡ đón chào tôi!”

Ông coi chiếc gông cùm trên cổ như một vòng hoa chiến thắng, và coi cái chết sắp đến như một chén rượu tạ ơn ngọt ngào mà ông được diễm phúc uống cạn cùng với Chúa Giêsu. Có một điều đáng để dừng lại suy ngẫm nơi bài thơ ấy: giữa cảnh gông cùm tù ngục, giữa lúc cái chết đã cận kề chỉ còn tính bằng ngày, người tù già ấy vẫn dùng chính ngôn ngữ thơ ca truyền thống của dân tộc mình — thể thơ Nôm quen thuộc với bất cứ nhà nho nào thời đó — để nói lên niềm vui, chứ không phải nỗi sợ hãi hay oán hận.

Ngày 27 tháng 5 năm 1900, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã long trọng tuyên phong Chân phước cho cha Anrê Dũng Lạc cùng các bạn tử đạo. Và vào ngày 19 tháng 6 năm 1988 — một ngày hồng phúc vĩ đại nhất trong lịch sử Giáo hội Việt Nam — tại Quảng trường Thánh Phêrô ở kinh thành Rôma, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã long trọng tôn phong Anrê Trần An Dũng Lạc cùng một trăm mười sáu vị Tử Đạo Việt Nam lên bậc Hiển Thánh.

Tên của ông được chọn đứng đầu danh mục các Thánh Tử Đạo Việt Nam trong niên lịch phụng vụ của Giáo hội hoàn vũ, được mừng kính trọng thể vào ngày 24 tháng 11 hằng năm — không chỉ để tưởng nhớ riêng ông, mà để đại diện cho hàng trăm ngàn tín hữu Việt Nam đã đổ máu vì đức tin suốt gần ba thế kỷ bách hại, từ thời các chúa Trịnh, Nguyễn, cho đến các đời vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức.