Mười hai cai đội bị bắt vào tù vì một vụ hối lộ. Anh Trung là một trong số đó, dù chính anh không hề đưa một đồng nào. Từ nhà tù ấy, con đường của anh dẫn thẳng đến pháp trường, không phải vì hối lộ, mà vì đức tin.
Người lính của Phan Xá
Phanxicô Trần Văn Trung (có tài liệu ghi là Nguyễn Văn Trung) sinh năm 1825 tại làng Phan Xá, tỉnh Quảng Trị. Anh mồ côi cha từ sớm, được mẹ một mình nuôi dạy.
Lớn lên, anh lập gia đình, có bốn người con. Anh dạy con theo nếp đạo hạnh của gia đình, như mẹ anh đã dạy anh. Anh làm cai đội trong quân đội triều đình.
Vụ hối lộ
Có một kỳ xét tuyển trong quân đội. Nhiều cai đội đồng ngũ với anh đã đút lót cho các quan khảo thí. Anh Trung không làm thế. Anh không chịu hối lộ.
Rồi chuyện tranh chấp tiền hối lộ vỡ lở, báo lên tận vua Tự Đức. Mười hai cai đội bị bắt giam. Anh Trung, dù không liên can, cũng bị giam cùng.
Thật trớ trêu: một người ngay thẳng lại phải chịu chung số phận với những người đã làm sai. Nhưng anh Trung không oán trách.
Tình nguyện ra trận
Khi quân Pháp tấn công Đà Nẵng, vua cho tù nhân chọn: ở lại trong tù, hoặc ra trận. Anh Trung tình nguyện đi đánh giặc. Anh là người lính, anh muốn bảo vệ đất nước.
Nhưng triều đình còn đòi một điều nữa: những người lính có đạo phải dâng hương, bước qua thập giá, để chứng minh lòng trung thành.
Anh Trung sẵn sàng chết vì đất nước. Nhưng anh không thể chối Chúa để chứng minh mình yêu nước. Anh từ chối.
Ngày 6 tháng 10 năm 1858
Anh bị kết án chém. Ngày 6 tháng 10 năm 1858, anh bị đưa đến gần pháp trường An Hòa. Nhưng vào phút chót, quan lại tạm hoãn để xin ý vua, vì lo ngại tác động của bản án. Anh phải chờ, không biết mình sẽ sống hay chết. Đến tối, lệnh y án được gửi về.
Trước khi chết, anh gửi lời nhắn cho vợ:
"Tôi có chết, mình lo săn sóc các con! Hãy hết lòng yêu thương các con!"
Người cha ba mươi ba tuổi, mồ côi cha từ nhỏ, hiểu hơn ai hết nỗi thiệt thòi của những đứa trẻ lớn lên không có cha. Giờ bốn đứa con của anh cũng sẽ như thế. Điều duy nhất anh có thể làm là gửi gắm chúng cho vợ, và cho Chúa.
Anh bị xử chém vào tối hôm ấy. Thi hài anh được đưa về Dương Sơn ngày 8 tháng 10.
Anh được phong Chân phước ngày 2 tháng 5 năm 1909 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của anh là 6 tháng 10.
Yêu nước, và yêu Chúa
Anh Trung không phải là người chống lại triều đình. Anh không hối lộ, anh tình nguyện ra trận. Anh là một công dân tốt, một người lính trung thực. Nhưng khi người ta bắt anh chọn giữa lòng yêu nước và đức tin, anh không chấp nhận sự lựa chọn giả tạo ấy.
Và giữa tất cả, trong giờ phút cuối, điều anh lo lắng nhất vẫn là bốn đứa con nhỏ ở nhà. Một người lính, một người cha, một người con của Chúa, anh đã sống trọn cả ba.