Người tiền nhiệm vừa bị xử chém. Ai cũng biết mình có thể là người tiếp theo. Đức cha Xuyên vẫn tiếp tục đi thăm các họ đạo, chỉ khác là bây giờ ngài phải đi trong đêm. Và ngài còn làm một việc nữa: chuẩn bị người sẽ thay mình, khi ngài không còn.
Một người trẻ muốn đi xa
Melchor García Sampedro sinh năm 1821 tại Tây Ban Nha, trong một gia đình từng khá giả rồi sa sút. Anh học thần học, rồi vào Dòng Đa Minh với một ước muốn rõ ràng: được đi truyền giáo.
Năm 1847, anh chịu chức linh mục. Năm 1849, cha đến Việt Nam, nhận tên Việt là Xuyên.
Người thầy ở Cao Xá
Cha được giao dạy ở chủng viện Cao Xá. Cha lo in những cuốn sách giáo lý nhỏ, dễ mang theo, dễ cất giấu, để giáo dân có thể học đạo ngay cả trong những năm khó khăn. Cha cũng đặc biệt quan tâm đến những người chưa biết Chúa, tìm cách đến gần họ.
Người ta còn nhớ một lời khuyên cha thường nói: "Hãy nhìn khuyết điểm của tha nhân để sửa mình." Không phải để chê trách người khác, mà để thấy chính mình cần sửa đổi điều gì. Một lời dạy thật khiêm tốn.
Năm 1855, khi mới ba mươi bốn tuổi, cha được tấn phong giám mục phó tại Bùi Chu.
Sau cái chết của Đức cha An
Năm 1857, Đức cha José Díaz Sanjurjo - An, vị giám mục mà ngài phụ tá, bị xử chém tại Bảy Mẫu. Gánh nặng cả giáo phận giờ đè lên vai Đức cha Xuyên.
Ngài có thể trốn thật kỹ, chờ cơn bão qua đi. Nhưng ngài vẫn tiếp tục đi thăm các họ đạo, chỉ là đi vào ban đêm để tránh những toán lính đi lùng. Những giáo dân đang hoang mang, sợ hãi, cần thấy vị chủ chăn của mình vẫn còn đó.
Và ngài làm một việc cho thấy ngài đã nghĩ rất xa: ngài chuẩn bị người kế nhiệm. Trong một ngôi nhà giáo dân, âm thầm, ngài cử hành lễ tấn phong cho một giám mục mới. Ngài biết mình có thể bị bắt bất cứ lúc nào. Ngài không muốn đàn chiên bị bỏ lại không người chăn dắt.
Hai người giúp lễ trẻ tuổi
Ngày 8 tháng 7 năm 1858, Đức cha Xuyên bị bắt tại Kiên Lao. Cùng bị bắt với ngài là hai người trẻ giúp lễ, Nguyễn Tiệp và Mai Hiến. Hai chàng trai ấy đã theo phục vụ Đức cha trong những chuyến đi đêm, và giờ họ cùng ngài vào ngục.
Khoảng hai mươi ngày bị giam. Có lẽ trong những ngày ấy, vị giám mục đã an ủi hai người trẻ, và họ cũng là chỗ dựa cho ngài.
Ngày 28 tháng 7 năm 1858
Ngày 28 tháng 7 năm 1858, dưới triều vua Tự Đức, hai người giúp lễ bị xử chém. Đức cha Xuyên phải chịu án lăng trì tại Bảy Mẫu, một hình phạt tàn khốc nhất thời ấy.
Giáo dân đã lặng lẽ thu nhặt thi hài ngài, đưa về an táng tại Phú Nhai. Về sau, một phần di hài ngài được đưa về Tây Ban Nha và Manila.
Ngài được phong Chân phước ngày 29 tháng 4 năm 1951 và được tôn phong Hiển Thánh ngày 19 tháng 6 năm 1988. Ngày kính riêng của ngài là 28 tháng 7.
Người nghĩ đến ngày mai
Đức cha Xuyên sống ở Việt Nam chín năm và qua đời năm ba mươi bảy tuổi. Một cuộc đời ngắn ngủi. Nhưng trong chín năm ấy, ngài đã dạy học trò, in sách giáo lý, đi thăm đàn chiên trong đêm, và chuẩn bị người thay thế mình.
Có những người lãnh đạo chỉ nghĩ đến hôm nay. Đức cha Xuyên nghĩ đến ngày mai của Giáo Hội, cả khi ngài biết mình sẽ không có mặt trong ngày mai ấy. Và đó có lẽ là dấu chỉ của một người mục tử thật sự: không giữ đàn chiên cho mình, mà lo cho đàn chiên có người chăm sóc sau khi mình ra đi.