Thánh Tôma

Ông không hề muốn vội vàng ôm lấy một niềm an ủi hời hợt. Thân thể Thầy đã thực sự bị đòn vọt cho đến nát tan, đã thực sự bị đóng đinh, đã thực sự được đặt vào trong mộ đá lạnh lẽo. Nỗi đau quá lớn khiến ông không còn dám tin vào bất cứ điều gì nghe có vẻ quá dễ dàng, quá đẹp đẽ.

Rồi Chúa Giêsu hiện đến, ngay giữa lúc các cánh cửa vẫn còn đóng kín mít. Người bước thẳng tới trước mặt Tôma, mời ông lại gần chạm vào chính những vết thương ấy. Cuộc gặp gỡ đó đã làm bùng lên một trong những lời tuyên xưng đức tin sâu xa nhất trong toàn bộ Tin Mừng:

“Lạy Chúa của con, lạy Thiên Chúa của con!”

Tôma thuộc nhóm Mười Hai Tông đồ. Tin Mừng thường gọi ông bằng một biệt danh khác: Điđymô, trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là “sinh đôi” — nhưng không một chứng từ nào cho biết người anh em sinh đôi với ông là ai, hay tại sao ông lại mang cái tên ấy. Quê quán, gia cảnh, ngày sinh và tuổi tác của ông hoàn toàn vắng bóng trong Kinh Thánh.

Những nét tính cách sống động nhất của ông được thánh sử Gioan khắc họa rất rõ. Khi hay tin người bạn Ladarô đau nặng rồi qua đời tại làng Bêtania, thuộc vùng Giuđê, Chúa Giêsu quyết định lên đường trở lại nơi ấy. Các môn đệ khác hoảng hốt tìm cách can ngăn, vì chỉ mới ít ngày trước, chính người Do Thái ở đó đã toan lấy đá ném chết Người.

Ngay giữa lúc mọi người còn ngần ngại, chần chừ, Tôma quay sang các bạn, nói một câu chẳng hề rào trước đón sau:

“Cả chúng ta nữa, chúng ta cũng hãy đi để cùng chết với Thầy!”

Câu nói ấy vẽ ra một Tôma hoàn toàn khác hẳn với cái danh xưng “kẻ đa nghi” mà người đời sau này vẫn quen gán cho ông. Đây là một con người yêu Thầy nồng nàn đến mức sẵn sàng liều cả mạng sống mình để bước vào chỗ chết cùng Thầy. Lòng can đảm ấy là có thật, dù cái nhìn của ông lúc đó còn nhuốm đầy màu sắc bi quan, ảm đạm — như thể ông đã mặc định trước rằng chuyến đi này chỉ có thể kết thúc bằng cái chết mà thôi.

Có một điều thú vị đáng để ý: người ta vẫn quen gọi ông là “Tôma đa nghi” — cái biệt danh ấy đã đi vào cả ngôn ngữ đời thường của nhiều dân tộc, để chỉ bất cứ ai hay hoài nghi, khó tin bất cứ điều gì. Nhưng nếu đọc kỹ trọn vẹn những gì Tin Mừng ghi lại về ông, ta sẽ thấy đó là một cách gọi có phần bất công. Trước khi là kẻ hoài nghi bên căn phòng đóng kín, ông đã từng là người duy nhất trong nhóm dám lên tiếng rủ anh em cùng đi vào chỗ chết. Sự hoài nghi của ông, xét cho cùng, không đến từ một tâm hồn hời hợt, thiếu lòng tin. Nó đến từ một trái tim đã yêu quá sâu, đã đau quá nặng, nên không còn dám dễ dàng tin vào bất cứ điều gì có thể khiến mình phải thất vọng thêm một lần nữa.

Trong bữa Tiệc Ly, khi Chúa Giêsu tìm cách an ủi các môn đệ, bảo rằng Người ra đi để dọn chỗ cho họ, và “Thầy đi đâu, anh em đã biết đường rồi”, Tôma lại là người bộc trực lên tiếng ngắt lời, không hề giả vờ đã hiểu: “Thưa Thầy, chúng con không biết Thầy đi đâu, làm sao biết được đường?”

Ông không hiểu thì nói thẳng là không hiểu. Ông không gật đầu qua loa cho xong chuyện để khỏi mất mặt trước anh em. Và chính nhờ sự chân thật, có phần vụng về ấy của Tôma, toàn thể nhân loại mới được nghe một trong những câu nói bất hủ nhất của Đức Giêsu:

“Thầy là con đường, là sự thật và là sự sống. Không ai đến được với Chúa Cha mà không qua Thầy.”

Chúa Giêsu không trao cho ông một tấm bản đồ chỉ đường cụ thể. Người trao cho ông chính bản thân mình. Con đường dẫn đến sự sống đích thực, hóa ra, không phải là một lộ trình có thể vạch sẵn từng chặng, mà là sự gắn bó trọn vẹn với chính một con người — dù con đường ấy sắp sửa phải đi ngang qua đêm đen của Thập Giá trước khi tới đích.

Chiều ngày Phục Sinh, khi Chúa Giêsu hiện đến, chúc bình an cho các môn đệ đang run sợ sau cánh cửa khóa chặt, Tôma lại không có mặt ở đó. Kinh Thánh không hề giải thích lý do vì sao ông vắng mặt đúng vào giây phút quan trọng ấy. Có thể vì quá đau buồn trước cái chết của Thầy, ông đã lặng lẽ tách khỏi đám đông, đi ra ngoài một mình để nuốt trọn nỗi đau riêng.

Khi trở về, nghe anh em hớn hở khoe: “Chúng tôi đã thấy Chúa!”, ông gạt phắt ngay, không chút nể nang. Sự cứng cỏi ấy để lộ một khoảng cách cay đắng giữa lời chứng của người khác và vết thương lòng còn tươi rói trong chính ông. Kinh Thánh không hề khen ngợi sự bướng bỉnh này, nhưng cũng không xóa nó khỏi cuộc đời vị Tông đồ để tô vẽ cho đẹp. Có những lúc đức tin của một con người bị chao đảo dữ dội, không thể nào theo kịp niềm vui đang tràn ngập nơi những người chung quanh mình.

Tám ngày ấy hẳn không hề dễ chịu chút nào đối với Tôma. Mỗi ngày trôi qua, ông vẫn phải ngồi ăn, ngồi ngủ, ngồi cầu nguyện chung với những người anh em cứ mãi nhắc lại niềm vui mà ông không thể nào chia sẻ được. Không có gì cô đơn hơn việc phải sống giữa một đám đông đang hân hoan, trong khi lòng mình vẫn còn nguyên vẹn nỗi hoài nghi, nỗi đau. Nhưng chính sự kiên trì ở lại ấy — không rút lui, không tự cô lập mình hoàn toàn — mới là điều đã giữ cho cánh cửa của cuộc gặp gỡ sắp tới không bị đóng sập lại.

Chúa Giêsu hiện đến, chúc bình an, rồi quay ngay sang Tôma, không hề né tránh:

“Hãy đặt ngón tay vào đây, và hãy nhìn xem tay Thầy. Hãy đưa tay ra mà đặt vào cạnh sườn Thầy. Đừng cứng lòng nữa, nhưng hãy tin.”

Chúa Giêsu nói thêm với ông:

“Vì đã thấy Thầy nên anh tin. Phúc cho những ai không thấy mà tin!”

Lời chúc phúc ấy vượt xa khỏi bốn bức tường của căn phòng Tiệc Ly năm xưa, để chạm đến tận mỗi người chúng ta hôm nay — những ai chưa từng được tận mắt nhìn thấy Chúa bằng xương bằng thịt, nhưng vẫn đón nhận lời chứng của các Tông đồ mà tin yêu Người.

Dẫu những niên đại và chi tiết này thuộc về một truyền thống thiêng liêng được các thế hệ tín hữu gìn giữ, truyền lại qua bao đời, chứ chưa hẳn đã được giới sử học hiện đại xác minh trọn vẹn, nó vẫn cho ta thấy một điều đáng suy ngẫm: ngọn lửa đức tin của người Tông đồ từng đòi phải chạm tận tay vào dấu đinh mới chịu tin, rốt cuộc lại là một trong những ngọn lửa lan xa nhất, cháy rực rỡ đến tận những miền đất xa xôi bậc nhất của châu Á thời cổ đại — nơi mà, tính theo đường biển, đã cách xa Giêrusalem hàng ngàn cây số.