Thánh Rôbertô Bellarminô

Con người phi thường ấy là Rôbertô Bellarminô — Roberto Bellarmino — Hồng y, Tiến sĩ Hội Thánh, người được mệnh danh là “Ngọn tháp canh kiên cố của Giáo hội”.

Roberto Francesco Romolo Bellarmino sinh ngày 4 tháng 10 năm 1542 tại Montepulciano, một thị trấn cổ trên đồi thuộc vùng Tuscany, nổi tiếng từ nhiều thế kỷ vì những vườn nho trải dài và loại rượu vang quý mang chính tên thị trấn. Cha ông, Vincenzo Bellarmino, là một luật gia quý tộc nhưng gia cảnh không mấy khá giả; mẹ ông, bà Cinzia Cervini, là chị ruột của Hồng y Marcello Cervini — người sau này trở thành Đức Giáo hoàng Marcellô II. Ông là con thứ ba trong một gia đình đông con, gồm mười hai người con.

Sau thời gian học triết học và thần học tại Rôma, Florence, Mondovì và Padua, năm 1569, ông được bề trên cử sang Đại học Louvain — thuộc nước Bỉ ngày nay — khi đó được coi là tiền tuyến nóng bỏng nhất của cuộc đối đầu thần học với phái Tin Lành đang lan rộng khắp vùng đất thấp châu Âu. Ngày 25 tháng 3 năm 1570, ông được thụ phong linh mục tại Ghent. Tại Louvain, cha Bellarmino nhanh chóng trở thành một giáo sư thần học lỗi lạc. Ông tự học tiếng Hípri để có thể nghiên cứu Kinh Thánh từ chính bản gốc, thay vì chỉ dựa vào các bản dịch, đồng thời miệt mài đọc toàn bộ các tác phẩm của những Giáo phụ cả Đông lẫn Tây phương. Những bài giảng của vị linh mục trẻ tuổi ấy lôi cuốn đến mức không chỉ sinh viên Công giáo, mà ngay cả các học giả và mục sư Tin Lành từ Hà Lan, Anh quốc cũng lén lút vượt biên giới để đến nghe ông giảng.

Năm 1576, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XIII triệu cha Bellarmino về Rôma để đảm nhận chức Chủ nhiệm bộ môn Thần học Biện giáo tại Học viện Rôma — nay là Đại học Gregorian. Chính tại đây, ông đã hoàn tất công trình vĩ đại nhất của đời mình: bộ sách bốn tập khổng lồ “Các Cuộc Tranh Luận Về Những Điều Khoản Đức Tin Kitô Giáo Chống Lại Các Lạc Thuyết Thời Nay” — Disputationes de Controversiis Christianae Fidei — xuất bản trong khoảng thời gian từ năm 1586 đến năm 1593.

Đây là tác phẩm biện giáo thần học toàn diện, đồ sộ và mang tính khoa học nhất trong toàn bộ lịch sử Giáo hội Công giáo tính đến thời điểm đó. Ông trình bày một cách khách quan, công bằng, và tôn trọng tuyệt đối lập luận của các nhà Kháng Cách — điều khác biệt rõ rệt so với lối bút chiến đầy cảm tính đương thời — rồi dùng Kinh Thánh và lịch sử Giáo hội để chứng minh các chân lý nền tảng: quyền tối thượng của Giám mục Rôma, bản chất thánh thiện của Hội Thánh, bảy Bí tích, Luyện ngục, và sự tôn kính các thánh. Cuốn sách có sức công phá mạnh mẽ đến mức tại các trường đại học Tin Lành ở Đức và Anh, người ta buộc phải lập ra những bộ môn đặc biệt chỉ để tìm cách phản bác lại tác phẩm của Bellarmino. Nữ hoàng Elizabeth I của nước Anh, có lẽ vì lo ngại ảnh hưởng của cuốn sách đối với thần dân mình, đã tức giận ra sắc lệnh cấm lưu hành, thậm chí quy định phạt tử hình cho bất cứ ai tàng trữ tác phẩm này trên đất Anh. Thế nhưng, ngay cả các học giả Tin Lành đương thời cũng phải thừa nhận: Bellarmino là một đối thủ hào hoa, lịch thiệp, không bao giờ dùng đến những lời chửi bới hạ lưu vốn là tập tục phổ biến trong các cuộc bút chiến thời ấy.

Năm 1599, Đức Giáo hoàng Clêmentê VIII vinh thăng cha Bellarmino lên hàng Hồng y. Khi công bố việc bổ nhiệm, Đức Giáo hoàng đã tuyên bố một câu đanh thép trước toàn thể Hồng y đoàn:

“Ta chọn ngài, bởi vì trong toàn thể Giáo hội của Thiên Chúa hôm nay, không có ai có thể sánh được với ngài về sự uyên bác và thánh thiện!”

Dù phải khoác lên mình chiếc áo choàng đỏ đầy quyền uy, Hồng y Bellarmino vẫn giữ trọn nếp sống khó nghèo của một tu sĩ Dòng Tên. Ông từ chối mọi bổng lộc xa hoa, chỉ ăn những thức ăn đạm bạc như người nghèo vẫn ăn. Ông đem toàn bộ thu nhập từ tòa Hồng y của mình phân phát hết cho người nghèo đói, cho những gia đình nạn nhân chiến tranh, và cho những người bệnh tật. Vào một mùa đông lạnh giá, ông đã cho tháo toàn bộ các tấm rèm nhung lụa đắt tiền treo trong phòng mình, đem đi may thành quần áo ấm cho người nghèo. Khi người quản lý tòa Hồng y tiếc rẻ, lên tiếng phàn nàn về việc phá bỏ những tấm rèm quý giá ấy, ông chỉ mỉm cười hóm hỉnh đáp lại:

“Bức tường đá thì không biết lạnh; nhưng những người nghèo ngoài kia đang phải chết cóng!”

Ông còn đích thân đến các tiệm cầm đồ ở Rôma, chuộc lại những đồ vật mà người nghèo đã phải cầm cố trong lúc túng quẫn.

Từ năm 1602 đến 1605, ông được cử làm Tổng giám mục giáo phận Capua. Trong ba năm ngắn ngủi ấy, ông đã sống trọn vẹn mẫu gương của người mục tử nhân lành theo đúng tinh thần Công đồng Trentô: ngày ngày giảng Lời Chúa cho giáo dân, đích thân đi thăm các bệnh nhân nơi bệnh viện, cải tổ chủng viện của giáo phận, và đứng ra bảo vệ quyền lợi của người nghèo trước sự áp bức của các quan chức địa phương.

Một trong những biến cố lịch sử gắn liền mật thiết với tên tuổi Hồng y Bellarmino là vụ việc liên quan đến nhà thiên văn học lừng danh Galileo Galilei, bắt đầu rõ nét từ khoảng năm 1615–1616. Lúc bấy giờ, Galileo ủng hộ mạnh mẽ thuyết “Nhật tâm” của Copernicus — cho rằng Trái Đất quay quanh Mặt Trời — đi ngược lại cái nhìn “Địa tâm” truyền thống vốn được nhiều người coi là phù hợp hơn với nghĩa đen của một số đoạn Kinh Thánh.

Với tư cách Cố vấn thần học hàng đầu của Bộ Thánh Vụ — tiền thân của Bộ Giáo Lý Đức Tin ngày nay — Hồng y Bellarmino đã trao đổi với vấn đề này qua một bức thư nổi tiếng gửi cho cha Paolo Antonio Foscarini, một tu sĩ dòng Cát Minh ở Napoli từng viết sách bênh vực thuyết Nhật tâm, vào tháng 4 năm 1615. Trong thư ấy, ông đưa ra một nguyên tắc thần học và khoa học sáng suốt đến kinh ngạc so với bối cảnh thời đại:

“Nếu có một bằng chứng khoa học xác thực chứng minh rằng Mặt Trời đứng yên ở trung tâm và Trái Đất quay chung quanh, thì chúng ta phải hết sức thận trọng trong việc giải thích những đoạn Kinh Thánh dường như nói ngược lại; và chúng ta phải nói rằng chúng ta chưa hiểu hết ý nghĩa của các bản văn ấy, chứ không thể vội vã tuyên bố rằng luận điểm khoa học ấy là sai lầm!”

Tuy nhiên, vì vào thời điểm đó, Galileo chưa thể đưa ra những bằng chứng thực nghiệm khoa học chắc chắn, không thể bác bỏ hoàn toàn để chứng minh trọn vẹn thuyết của mình — điều phải chờ đến tận thời Isaac Newton gần một thế kỷ sau mới có nền tảng cơ học vững chắc hơn — nên Hồng y Bellarmino đã thân tình khuyên Galileo nên trình bày thuyết Nhật tâm như một giả thuyết toán học hữu ích để tính toán, thay vì vội vã dùng nó làm căn cứ diễn giải lại Kinh Thánh. Ngày 25 tháng 2 năm 1616, chính ông đã trực tiếp gặp và khuyến cáo Galileo theo hướng ấy. Sau cuộc gặp, ông còn cấp cho Galileo một chứng thư viết tay, xác nhận rằng nhà khoa học không hề bị kết án hay bị buộc phải từ bỏ đức tin — một văn bản mà chính Galileo về sau vẫn giữ làm bằng chứng bảo vệ mình. Thái độ của Bellarmino trong toàn bộ sự việc phản ánh đúng sự cẩn trọng của một nhà khoa học chân chính lẫn một nhà thần học nghiêm túc, khác hẳn với hình ảnh cứng nhắc mà nhiều người đời sau vẫn gán cho toàn bộ vụ việc Galileo.

Bên cạnh vai trò ấy, Hồng y Bellarmino còn là người cha linh hướng thánh thiện đã đồng hành, hướng dẫn, và tận mắt chứng kiến cái chết thánh thiện của người thiếu niên Luigi Gonzaga tại Rôma. Ông yêu mến Luigi như con ruột của mình, và khi qua đời, đã xin được an táng ngay dưới chân mộ của vị thánh trẻ ấy.

Những năm tháng cuối đời, mệt mỏi vì vô số cuộc tranh luận chính trị và thần học kéo dài, Hồng y Bellarmino đã dần rút lui vào sự thinh lặng. Ông viết nên những tác phẩm thiêng liêng bình dị nhưng đượm đà tình cảm, hướng đến việc nuôi dưỡng đức tin cho người bình dân hơn là tranh luận học thuật. “Nghệ Thuật Chết Lành” — De Arte Bene Moriendi — dạy con người cách chuẩn bị tâm hồn cho giờ lâm chung bằng một đời sống thánh thiện được vun đắp mỗi ngày. “Nâng Tâm Hồn Lên Cùng Chúa Qua Việc Chiêm Ngắm Thụ Tạo” — De Ascensione Mentis in Deum — ngợi ca vẻ đẹp của vũ trụ tạo thành như một con đường dẫn đến Thiên Chúa. Cuốn “Sách Giáo Lý Nhỏ” của ông đã được dịch ra hơn sáu mươi thứ tiếng, trở thành cẩm nang dạy giáo lý cho các xứ truyền giáo khắp thế giới suốt nhiều thế kỷ sau đó.

Đức Giáo hoàng Piô XI tuyên phong Chân phước cho ông năm 1923, và ngày 29 tháng 6 năm 1930, chính Đức Piô XI đã long trọng tôn phong Rôbertô Bellarminô lên bậc Hiển Thánh. Ngày 17 tháng 9 năm 1931, ông được công bố là Tiến sĩ Hội Thánh. Năm 1932, ông được công bố là quan thầy của các giáo lý viên. Hội Thánh mừng kính ông vào ngày 17 tháng 9 hằng năm.