Thánh Phaolô VI

Ông là người đã đón nhận, trên đôi vai vốn không hề vạm vỡ của mình, một trọng trách lịch sử nặng nề bậc nhất trong Giáo hội thế kỷ hai mươi: dẫn dắt Công đồng Vaticanô II đi qua vô số cuộc tranh luận thần học gay gắt để cập bến bình an, rồi tiếp tục lèo lái con thuyền Giáo hội vượt qua cơn phong ba của cuộc khủng hoảng văn hóa và luân lý thời hậu Công đồng — một trong những giai đoạn xáo trộn nhất trong lịch sử Công giáo hiện đại. Ông cũng là vị Giáo hoàng đầu tiên trong thời hiện đại rời khỏi châu Âu, bước lên máy bay đi khắp năm châu để loan báo Tin Mừng, mở đường cho những chuyến tông du toàn cầu mà các vị kế nhiệm sau này sẽ còn tiếp tục và mở rộng hơn nữa.

Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini sinh ngày 26 tháng 9 năm 1897 tại Concesio, một thị trấn nhỏ gần thành phố Brescia, miền bắc nước Ý — vùng đất từ lâu nổi tiếng vì truyền thống trí thức Công giáo dấn thân vào đời sống xã hội và chính trị. Cha ông, Giorgio Montini, là một luật sư có tiếng, đồng thời là tổng biên tập một tờ báo Công giáo và từng là nghị sĩ quốc hội. Mẹ ông, bà Giuditta Alghisi, là một phụ nữ quý tộc mộ đạo.

Cậu bé Giovanni lớn lên trong một gia đình trí thức, sớm thấm nhuần ý thức trách nhiệm xã hội cùng tình yêu sâu sắc đối với sách vở, văn hóa. Nhưng thể trạng của cậu, ngay từ nhỏ, đã hết sức mỏng manh, thường xuyên đau ốm — một điều khiến nhiều người thời đó khó tin rằng cậu bé ấy sau này sẽ gánh vác một trong những trọng trách nặng nề nhất Giáo hội từng trao cho một con người.

Năm 1916, khi vào chủng viện Brescia, vì sức khỏe quá yếu để theo kịp nếp sinh hoạt nội trú nghiêm ngặt, ông được bề trên đặc cách cho phép ở nhà trọ riêng và tự học để thi. Ngày 29 tháng 5 năm 1920, ông được thụ phong linh mục tại Brescia, khi mới hai mươi hai tuổi.

Sau khi thụ phong, cha Montini được gửi về Rôma học tại Đại học Giáo hoàng Gregorian và Học viện Ngoại giao Tòa Thánh — nơi đào tạo các nhà ngoại giao tương lai của Vatican. Ông xuất sắc bảo vệ các văn bằng tiến sĩ triết học, giáo luật và thần học liên tiếp, cho thấy một trí tuệ sắc sảo ẩn sau vóc dáng gầy yếu.

Năm 1925, ông được bổ nhiệm làm tuyên úy quốc gia cho Liên đoàn Sinh viên Công giáo Ý — tổ chức viết tắt là FUCI. Suốt tám năm đồng hành cùng giới trẻ trí thức ấy, ông đã dạy họ cách đối thoại can đảm với nền văn hóa hiện đại, đồng thời giữ vững đức tin trước áp lực đàn áp ngày càng gay gắt từ chế độ phát xít của Mussolini — vốn coi mọi tổ chức thanh niên độc lập, kể cả các đoàn thể Công giáo, là mối đe dọa cần triệt tiêu.

Năm 1924, ông bắt đầu làm việc tại Phủ Quốc Vụ Khanh Tòa Thánh — cơ quan tương đương với bộ ngoại giao của Vatican. Suốt ba mươi năm liên tục, từ 1924 đến 1954, trải qua hai triều đại Giáo hoàng Piô XI và Piô XII, ông dần trở thành một trong những cánh tay đắc lực nhất của Tòa Thánh, giữ chức vụ Phụ tá Quốc vụ khanh.

Trong những năm tháng đen tối của Thế chiến thứ hai, ông là người đứng đầu một cơ quan cứu trợ nhân đạo khổng lồ của Vatican: tổ chức mạng lưới tìm kiếm hàng triệu tù binh chiến tranh mất tích, điều phối các chuyến cứu trợ lương thực, và — theo nhiều tài liệu ghi lại sau này — góp phần che giấu hàng ngàn người Do Thái cùng các chiến sĩ kháng chiến ngay trong lòng các tu viện và dinh thự thuộc quyền Tòa Thánh, những nơi được luật quốc tế công nhận là lãnh thổ trung lập, nằm ngoài tầm với trực tiếp của quân Đức Quốc Xã đang chiếm đóng Rôma. Ông làm việc trong âm thầm, mười bốn đến mười sáu tiếng mỗi ngày, không màng đến danh vọng cá nhân, đến mức nhiều người cùng thời chỉ biết đến ông như một viên chức mẫn cán chứ không hình dung được tầm ảnh hưởng thực sự của công việc ông đang gánh vác.

Ngày 3 tháng 6 năm 1963, Đức Gioan XXIII qua đời, khi Công đồng Vaticanô II mới chỉ hoàn tất kỳ họp đầu tiên trong dự kiến nhiều kỳ họp. Một câu hỏi lớn bao trùm cả Giáo hội: liệu công trình canh tân đầy tham vọng ấy có bị đình trệ, thậm chí giải tán hoàn toàn, khi người khởi xướng nó không còn nữa?

Bằng trí tuệ sáng suốt, tài ngoại giao được mài giũa qua ba mươi năm ở Phủ Quốc Vụ Khanh, và một sự kiên nhẫn hiếm có, Đức Phaolô VI đã chèo lái ba kỳ họp tiếp theo của Công đồng vượt qua những cuộc tranh luận đôi khi gay gắt giữa hai khuynh hướng bảo thủ và cấp tiến trong hàng giám mục — luôn tìm cách dung hòa, bảo vệ sự tinh tuyền của đức tin tông truyền, nhưng đồng thời mở rộng cửa cho những đổi mới mục vụ mà thời đại đang đòi hỏi. Chính ông là người hướng dẫn việc biểu quyết và ban hành mười sáu văn kiện lịch sử của Công đồng — trong đó có các Hiến chế vĩ đại về Giáo hội (Lumen Gentium), về Phụng vụ (Sacrosanctum Concilium), về Mặc khải (Dei Verbum), và về Giáo hội trong thế giới ngày nay (Gaudium et Spes) — những văn bản vẫn còn định hình đời sống Công giáo cho đến hôm nay. Ngày 8 tháng 12 năm 1965, ông long trọng bế mạc Công đồng Vaticanô II, đồng thời tuyên bố Đức Maria là “Mẹ Hội Thánh” — Mater Ecclesiae.

Phá vỡ truyền thống hàng thế kỷ khiến các Giáo hoàng gần như giam mình sau bức tường Vatican, Đức Phaolô VI trở thành vị Giáo hoàng đầu tiên trong thời hiện đại bước lên máy bay đi kinh lý khắp năm châu. Năm 1964, ông hành hương về Đất Thánh, quỳ hôn mảnh đất nơi Chúa Giêsu sinh ra và chịu chết, và thực hiện cuộc gặp gỡ lịch sử với Đức Thượng phụ Athenagoras I trên Núi Ôliu như đã kể ở đầu chương — cuộc gặp đầu tiên giữa một Giáo hoàng và một Thượng phụ Constantinople kể từ Công đồng Firenze năm 1438. Cũng trong năm 1964, ông sang Bombay, Ấn Độ, tham dự Đại hội Thánh Thể quốc tế, đích thân bước vào những khu ổ chuột để chăm sóc người nghèo.

Năm 1965, ông trở thành vị Giáo hoàng đầu tiên bước lên diễn đàn Đại Hội Đồng Liên Hợp Quốc tại New York, cất tiếng kêu thiết tha làm lay động lương tri cả thế giới đang chìm trong Chiến Tranh Lạnh:

“Đừng bao giờ chiến tranh nữa! Đừng bao giờ chiến tranh nữa! Hòa bình phải dẫn dắt số phận của các dân tộc!”

Ông còn đặt chân đến Fátima ở Bồ Đào Nha, Colombia ở Nam Mỹ, Thụy Sĩ, Uganda ở châu Phi, Philippines và Australia — biến những chuyến tông du của Giáo hoàng từ một điều chưa từng có thành một phần bình thường của đời sống Giáo hội hiện đại. Tại Manila năm 1970, ông đã thoát khỏi một âm mưu ám sát bằng dao găm của một kẻ cuồng tín trà trộn trong đám đông — một biến cố mà rất ít người còn nhớ đến, bị lu mờ trước những sự kiện lớn lao hơn trong triều đại của ông.

Giữa một thập niên sáu mươi đầy biến động của cuộc cách mạng tình dục và những xáo trộn xã hội sâu rộng ở phương Tây, Đức Phaolô VI đã ban hành hai thông điệp mà ảnh hưởng của chúng còn kéo dài đến tận hôm nay. Thông điệp “Populorum Progressio” — Sự Phát Triển Các Dân Tộc — năm 1967, đưa ra một định nghĩa thần học xã hội mang tính bước ngoặt:

“Sự phát triển không đơn thuần là sự tăng trưởng kinh tế; sự phát triển đích thực phải là sự phát triển toàn diện của con người và của mọi con người... Phát triển chính là tên gọi mới của Hòa Bình!”

Năm 1972, giữa những năm tháng đầy khủng hoảng ấy, ông đã đau đớn thốt lên một câu nói về sau trở thành một trong những phát biểu được trích dẫn nhiều nhất của ông: “Khói của Xatan đã len lỏi vào Đền Thờ Thiên Chúa qua một khe hở nào đó!” Nhưng dù đau đớn đến mấy, ông chưa bao giờ tìm cách thỏa hiệp hay rút lại lập trường của mình. Năm 1975, ông ban hành Tông huấn “Evangelii Nuntiandi” — Loan Báo Tin Mừng — với một câu khẳng định vẫn còn nguyên giá trị đến hôm nay:

“Người thời nay tin vào các chứng nhân hơn là thầy dạy, và nếu họ có tin thầy dạy thì chỉ vì thầy dạy ấy đã là một chứng nhân!”

Năm 1978, chén đắng của ông lên đến đỉnh điểm khi Aldo Moro — cựu Thủ tướng Ý, và cũng là người bạn thân thiết suốt năm mươi năm của ông — bị nhóm khủng bố cực tả Lữ Đoàn Đỏ bắt cóc ngay giữa lòng Rôma vào ngày 16 tháng 3, sau khi năm vệ sĩ tháp tùng ông bị bắn chết tại chỗ trên đường Via Fani.

Suốt năm mươi lăm ngày Moro bị giam giữ, Đức Phaolô VI đã tha thiết viết một bức thư công khai gửi trực tiếp đến những kẻ bắt cóc:

“Tôi viết cho các người, những con người của Lữ Đoàn Đỏ... những kẻ thù xa lạ và không khoan nhượng với người xứng đáng và vô tội này, tôi quỳ gối van xin các người: hãy trả tự do cho Aldo Moro, đơn giản và không điều kiện.”

Ông thậm chí còn đề nghị dùng chính tài sản của Tòa Thánh để trả một khoản tiền chuộc lớn, đổi lấy mạng sống người bạn. Nhưng mọi nỗ lực đều vô ích. Ngày 9 tháng 5 năm 1978, thi thể của Aldo Moro, bị bắn nát, được tìm thấy trong cốp một chiếc xe hơi đậu trên đường Via Caetani, chỉ cách trụ sở của cả hai đảng chính trị lớn nhất nước Ý vài bước chân — một sự sắp đặt mang tính biểu tượng tàn nhẫn của những kẻ bắt cóc.

Ngày 19 tháng 10 năm 2014, Đức Thánh Cha Phanxicô tuyên phong Chân phước cho ông, đúng vào dịp bế mạc Thượng Hội Đồng Giám Mục về Gia Đình — một sự lựa chọn thời điểm mang nhiều ý nghĩa, khi chính “Humanae Vitae” từng là tâm điểm tranh cãi về các vấn đề gia đình và sự sống. Và ngày 14 tháng 10 năm 2018, chính Đức Thánh Cha Phanxicô đã long trọng tôn phong Phaolô VI lên bậc Hiển Thánh tại Quảng trường Thánh Phêrô. Hội Thánh mừng kính ông vào ngày 29 tháng 5 hằng năm — đúng ngày ông được thụ phong linh mục gần một thế kỷ trước.