Thánh Lucia thành Syracuse

Thế nhưng, trước khi trở thành một biểu tượng thánh thiện của thi ca và nghệ thuật, Lucia là một con người bằng xương bằng thịt từng sinh sống và đổ máu đào làm chứng cho Chúa Kitô tại Syracuse — một thành phố cảng xinh đẹp trên hòn đảo Sicilia miền nam nước Ý, nơi từng là một trong những đô thị Hy Lạp cổ đại lừng lẫy nhất vùng Địa Trung Hải, với những đền đài, nhà hát đá còn sừng sững đến hôm nay. Chị thuộc về thế hệ các chứng nhân thời Giáo hội sơ khai, những người đã phải đánh đổi chính mạng sống của tuổi thanh xuân để gìn giữ ngọn lửa đức tin tinh tuyền dưới triều bách hại tàn khốc của hoàng đế Điôclêcianô.

Những trang sử và hạnh tích cổ kính cho biết Lucia chào đời trong một gia đình quý tộc giàu có và nề nếp tại Syracuse. Cha qua đời sớm khi chị còn thơ dại, nên tuổi thơ của Lucia gắn liền với sự chăm sóc, nuôi nấng của người mẹ hiền tên là Eutychia. Ngày sinh chính xác của chị chìm trong sự thinh lặng của thời gian, nhưng cuộc tử đạo anh hùng của chị được ghi nhận chắc chắn vào khoảng năm 304.

Từ thuở thiếu nữ, được ơn Chúa tác động nơi tâm hồn, Lucia đã âm thầm đoan hứa dâng trọn đời mình cho Đức Kitô trong bậc sống đồng trinh. Trong khi đó, người mẹ Eutychia — vì thương con gái mồ côi cha và muốn bảo đảm tương lai an toàn cho con — đã sốt sắng tìm cách đính ước chị cho một chàng thanh niên quý tộc giàu có nhưng lại là người ngoại giáo. Hai mẹ con hết mực yêu thương nhau, nhưng lại chưa nhìn về cùng một hướng trong dự định tương lai.

Thế rồi, giông bão bệnh tật bất ngờ ập xuống gia đình. Bà Eutychia mắc phải một chứng bệnh xuất huyết hiểm nghèo kéo dài suốt bốn năm trời. Dù đã tốn kém rất nhiều tiền của chạy chữa khắp các thầy thuốc danh tiếng, bệnh tình của bà vẫn hoàn toàn vô phương cứu chữa, thân xác ngày một hao mòn kiệt quệ.

Giữa cơn bế tắc cùng cực, Lucia đã ân cần thuyết phục mẹ cùng mình thực hiện một chuyến hành hương đến thành Catania cách đó không xa, nơi có phần mộ linh thiêng của thánh nữ Agatha — vị trinh nữ tử đạo lẫy lừng vừa hy sinh vì đức tin mấy thập niên trước đó.

Trở về Syracuse, Lucia xin mẹ cho phép đem toàn bộ phần gia tài của hồi môn quý giá cùng vàng bạc, châu báu của mình đem bán hết để phân phát cho những người nghèo khổ, những góa phụ và kẻ mồ côi trong thành. Của cải trần gian từng được tích góp để mưu cầu sự an toàn riêng tư cho gia đình nay đã trở thành tấm bánh bẻ ra, nuôi sống những phận đời khốn cùng nhất.

Hành động bán sạch gia tài làm việc từ thiện của Lucia đã khiến chàng thanh niên ngoại giáo từng được hứa hôn nổi cơn thịnh nộ dữ dội. Hắn nhận ra mình không chỉ mất đi một món của hồi môn kếch xù, mà còn vĩnh viễn không bao giờ có thể chiếm đoạt được trái tim của người trinh nữ Kitô giáo. Trong cơn tức tối hận thù, hắn đã chạy đến tố giác với quan tổng trấn Paschasius rằng Lucia là một Kitô hữu.

Trớ trêu thay, chính lòng quảng đại của Lucia — điều đáng lẽ phải được ca ngợi — lại trở thành cái cớ đẩy chị vào chỗ chết. Đó là một nghịch lý mà người làm việc thiện ở bất cứ thời đại nào cũng có thể gặp phải: không phải ai chứng kiến một hành động quảng đại cũng biết trân trọng nó; có kẻ chỉ nhìn thấy phần lợi lộc của riêng mình đã bị tước mất.

Lúc bấy giờ, các sắc chỉ bách hại của hoàng đế Điôclêcianô đang được thi hành gắt gao. Quan tổng trấn liền cho bắt giữ Lucia và điệu chị ra trước công đường.

Ban đầu, quan tòa dùng những lời lẽ ngon ngọt dụ dỗ chị dâng hương tế thần và quay lại với cuộc sống quý tộc an nhàn. Nhưng Lucia dõng dạc đáp lại:

“Của lễ tinh tuyền đẹp lòng Thiên Chúa nhất chính là viếng thăm, giúp đỡ những kẻ nghèo hèn, góa bụa trong cơn hoạn nạn. Tôi đã dâng hết của cải vật chất cho Chúa, và giờ đây, tôi sẵn sàng dâng hiến chính bản thân mình làm của lễ sống động cho Người!”

Quan tổng trấn tức giận bảo rằng chị phải tuân theo sắc lệnh của hoàng đế. Lucia bình thản trả lời:

“Ông giữ luật của các hoàng đế trần gian, còn tôi phải tuân giữ lề luật của Thiên Chúa hằng sống. Ông sợ các bậc vua chúa phàm nhân, còn tôi chỉ kính sợ một mình Thiên Chúa là Đấng làm chủ sự sống và sự chết!”

Thấy không thể khuất phục được ý chí của người thiếu nữ bằng lời đe dọa, quan tòa liền ra lệnh đê hèn: sai lính tráng lôi chị đến một nhà chứa nhơ nhớp để cho những kẻ dâm ô sỉ nhục, nhằm làm vấy bẩn sự trong sạch của người trinh nữ.

Thế nhưng, thánh sử kể lại rằng quyền năng Chúa Thánh Thần đã bao phủ lấy chị một cách kỳ diệu: thân xác của Lucia bỗng trở nên vững chắc như một tảng đá ngàn cân, đến nỗi hàng chục tên lính xúm vào kéo cũng không tài nào nhúc nhích được chị dẫu chỉ một tấc. Người ta phải dùng đến cả những đôi bò kéo dây chão buộc vào người chị mà chị vẫn đứng sừng sững, bình an cầu nguyện.

Trong hội họa và nghệ thuật thánh qua nhiều thế kỷ, thánh nữ Lucia thường được khắc họa với hình ảnh cầm trên tay một chiếc đĩa bạc nhỏ, trên đó đặt một đôi mắt.

Từ biểu tượng thị giác ấy, nhiều câu chuyện đạo đức bình dân về sau đã thêu dệt nên tích truyện rằng quan tòa đã ra lệnh khoét mắt chị, hoặc chính chị đã tự móc mắt gửi cho kẻ cầu hôn để hắn không còn si mê nhan sắc của mình nữa, rồi Chúa đã ban lại cho chị một đôi mắt mới đẹp đẽ hơn. Dẫu những chi tiết này không nằm trong các bản văn lịch sử sớm nhất, nhưng biểu tượng đôi mắt đã chuyển tải một chân lý sâu xa: tên gọi Lucia bắt nguồn từ chữ Lux trong tiếng Latinh, nghĩa là “Ánh Sáng”.

Từ biểu tượng ấy, thánh Lucia được muôn thế hệ tôn kính như vị quan thầy bầu cử cho những người mắc các bệnh về mắt, những người mù lòa và các y bác sĩ nhãn khoa. Người bệnh tìm đến với ngài để xin ơn sáng mắt thể xác, nhưng trên hết là xin ơn được sáng đôi mắt tâm hồn để luôn nhận ra thánh ý Chúa giữa những đêm tối của cuộc đời.

Tên của thánh nữ Lucia được Giáo hội trân trọng xướng lên trong Kinh nguyện Thánh Thể I, Lễ quy Rôma. Hội Thánh mừng kính ngài vào ngày 13 tháng 12 hằng năm — đúng vào những ngày mùa đông đêm dài nhất trong lịch cổ Julius mà người xưa từng dùng, khiến ngọn nến của chị càng thêm ý nghĩa giữa bóng tối.