Đức Maria

Người thiếu nữ ấy không có nhung lụa đón rước, không có đoàn hộ tống nào reo mừng khi bước ra khỏi nhà. Điều duy nhất người ấy có để dâng cho Thiên Chúa là một tâm hồn không vướng bận toan tính riêng, một lòng tin không mảy may dò xét, và một tiếng thưa nhẹ như hơi thở nhưng đã làm cả lịch sử nhân loại rẽ sang một hướng khác.

Muốn hiểu được Mẹ, không thể chỉ đứng xa mà chiêm ngắm Mẹ trên những ngai tòa lộng lẫy. Phải cùng Mẹ đi qua từng bước chân bụi bặm:

• nỗi hoang mang trước một tương lai vượt quá sức tưởng tượng của một cô gái mười mấy tuổi;
• những ngày cuốc bộ vượt dốc núi để thăm người thân đang cần giúp đỡ;
• một đêm đông lạnh cóng sinh con nơi chuồng bò đất khách;
• những bước chân trốn chạy giữa đêm đen vì sợ bạo chúa;
• và một buổi chiều đứng chết lặng dưới chân cây thập giá, nhìn con mình hấp hối.

Mẹ đã sống trọn một kiếp người bằng xương bằng thịt — biết rơi nước mắt, biết thắt ruột lo âu — nhưng trên hết vẫn giữ được một lòng tin không lay chuyển vào tình thương của Thiên Chúa.

Thánh sử Luca đưa người đọc trở về miền đất Galilê vào cuối thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên. Nazareth thuở ấy chỉ là một ngôi làng nhỏ, nghèo, nằm khuất trong một thung lũng đá vôi giữa vùng đồi Galilê hạ — nhỏ đến mức một người đương thời, khi nghe nhắc tới cái tên ấy, đã buột miệng hỏi lại: “Từ Nazareth, làm sao có cái gì tốt được?” Các cuộc khai quật khảo cổ về sau cho thấy đây quả thực là một khu định cư khiêm tốn, chỉ vài trăm nhân khẩu, sống chủ yếu bằng nghề nông và một ít nghề thủ công — không có gì đáng để một sử gia La Mã nào buồn ghi vào biên niên sử.

Giữa khung cảnh mộc mạc ấy có một người trinh nữ Do Thái tên Maria. Truyền thống Hội Thánh giữ lại ký ức rằng Mẹ là con của hai ông bà đạo đức Gioakim và Anna. Kinh Thánh không ghi ngày sinh cụ thể của Mẹ, nhưng phụng vụ từ ngàn xưa vẫn mừng lễ Sinh nhật Đức Mẹ vào ngày 8 tháng 9, như một rạng đông êm dịu báo trước Mặt Trời Công Chính sắp mọc lên.

Theo tục lệ Do Thái thời ấy, Maria đã đính hôn với Giuse, một người thợ mộc công chính thuộc dòng dõi vua Đavít — dù dòng dõi ấy giờ chỉ còn cái tên, chẳng còn dây mơ rễ má gì với ngai vàng. Cuộc đời người thiếu nữ tưởng chừng sẽ trôi qua êm ả như bao cô gái thôn quê khác: dệt vải, ra giếng làng lấy nước, chờ ngày về nhà chồng vun vén một mái ấm nhỏ.

Rồi một ngày, biến cố lớn lao ập đến. Sứ thần Gabriel hiện ra, cất lời chào lạ lùng:

“Mừng vui lên, hỡi Đấng đầy ân sủng, Đức Chúa ở cùng bà.”

Maria bối rối, tự hỏi lời chào ấy có nghĩa gì. Sứ thần trấn an, rồi báo cho biết: Mẹ sẽ thụ thai, sinh một con trai, đặt tên là Giêsu — Người Con ấy sẽ được gọi là Con Đấng Tối Cao, triều đại Người sẽ vô cùng vô tận.

Đứng trước một mầu nhiệm lớn đến vậy, Maria không giả vờ mình đã hiểu hết. Mẹ hỏi lại, rất thật, rất con người: “Việc ấy sẽ xảy ra cách nào, vì tôi không biết đến việc vợ chồng?” Sứ thần giải thích Thánh Thần sẽ ngự xuống, quyền năng Đấng Tối Cao sẽ rợp bóng trên Mẹ, “vì đối với Thiên Chúa, không có gì là không thể làm được” — và kể thêm rằng người chị họ Êlisabét, dù đã già và từng hiếm muộn, nay cũng đang mang thai được sáu tháng.

Chỉ một câu ngắn, nhưng nó mở ra cả một lịch sử khác cho nhân loại. Mẹ không đòi Thiên Chúa phải bảo đảm trước rằng mọi việc sẽ êm đẹp, giàu sang. Mẹ đón nhận lời mời gọi ấy với tất cả sự mong manh của một cô gái chưa cưới, hiểu rõ rằng một cái thai không rõ nguồn gốc theo luật lệ Do Thái có thể khiến mình bị ném đá đến chết, hoặc ít nhất cũng phải sống phần đời còn lại trong tiếng xì xào của cả làng. Mẹ vẫn thưa “xin vâng” — không phải vì không biết sợ, mà vì đặt lòng tin vào Đấng đã ngỏ lời với mình lớn hơn tất cả nỗi sợ ấy.

Ngay sau biến cố Truyền Tin, Maria không khép cửa ngồi một chỗ để tự hào về đặc ân vừa lãnh nhận. Mẹ cũng không chìm trong những suy tư riêng. Nghe tin người chị họ Êlisabét đang cần người đỡ đần, Maria vội vã lên đường, hướng về miền núi Giuđê.

Đó không phải một chuyến đi ngắn. Từ Nazareth đến Ain Karim — ngôi làng nơi ông Dacaria và bà Êlisabét sinh sống, nằm trên vùng đồi phía tây Giêrusalem ngày nay — là một quãng đường hơn một trăm cây số, phải băng qua vùng đồi Samari rồi tiếp tục leo lên vùng cao nguyên Giuđê, nơi địa hình dốc lên gần bốn trăm mét so với Nazareth. Với một thiếu nữ trẻ, có lẽ đang mang thai được vài tuần, đi bộ hoặc cưỡi lừa qua những cung đường đá gồ ghề giữa cái nắng vùng Trung Đông, đây là một hành trình gian nan, kéo dài nhiều ngày. Nhưng tình thương và lòng bác ái, có lẽ, không bao giờ biết ngại đường xa.

Vừa bước qua bậu cửa nhà Dacaria, tiếng chào của Maria cất lên đã khiến đứa con trong bụng bà Êlisabét nhảy mừng. Được tràn đầy Thánh Thần, bà Êlisabét lớn tiếng: “Em được chúc phúc hơn mọi người phụ nữ, và người con em đang cưu mang cũng được chúc phúc.” Rồi bà ngỡ ngàng:

“Bởi đâu tôi được Thân Mẫu Chúa tôi đến viếng thăm?”

Đáp lại, Maria cất tiếng hát — bài ca sau này được gọi là Magnificat. Mẹ không nhận một chút vinh quang nào về mình:

“Linh hồn tôi ngợi khen Đức Chúa, thần trí tôi hớn hở vui mừng vì Thiên Chúa, Đấng cứu độ tôi. Phận nữ tỳ hèn mọn, Người đoái thương nhìn tới...”

Bài ca ấy là tiếng lòng của những người nghèo khó thuộc về Thiên Chúa — nhóm người mà Kinh Thánh gọi là Anawim: Đấng Toàn Năng đã hạ bệ những kẻ kiêu căng khỏi ngai vàng, nâng cao những người khiêm hạ, cho kẻ đói được no nê và đuổi người giàu có về tay không.

Maria ở lại với Êlisabét chừng ba tháng, phụ giúp việc chợ búa cơm nước cho đến khi người chị họ sinh nở vuông tròn rồi mới trở về Nazareth. Không có ghi chép nào kể lại ba tháng ấy Mẹ đã làm những gì cụ thể — có lẽ chỉ là những việc rất bình thường: nhóm bếp, giặt giũ, quạt cho người chị họ đã lớn tuổi lúc trở dạ. Nhưng chính trong sự bình thường ấy, tình yêu thương đã được sống trọn — không phải bằng lời thăm hỏi đầu môi chót lưỡi, mà bằng một đôi chân dám lội bộ cả trăm cây số, và một đôi tay sẵn sàng xắn áo vào bếp khi người thân đang cần.

Khi ngày sinh nở gần kề, một sắc lệnh kiểm tra dân số của hoàng đế Rôma ban ra, buộc Giuse và Maria phải rời Nazareth, xuôi về Bêlem — quê gốc của dòng họ Đavít.

Chuyến đi dài ngày trong cảnh bụng mang dạ chửa đã đưa người mẹ trẻ đến một thực tế phũ phàng: đến nơi thì quán trọ chẳng còn chỗ nào cho hai vợ chồng nghèo. Giữa đêm đông lạnh giá xứ Giuđê, Đức Giêsu cất tiếng khóc chào đời trong một hang đá dùng làm chuồng nuôi súc vật.

Kinh Thánh kể lại thật giản dị: Mẹ quấn tã cho con, đặt con nằm trong máng cỏ. Đấng dựng nên muôn loài bước vào thế gian không một tấm chăn ấm, không một căn phòng kín gió. Mẹ Maria đón lấy hài nhi bằng chính hơi ấm của lồng ngực mình. Đêm ấy, những người khách đầu tiên đến bái lạy Con Chúa không phải bậc vương tôn công tử, mà là những người mục đồng nghèo đang thức đêm canh chiên ngoài đồng. Mẹ lắng nghe họ kể lại điềm chiêm bao thiên sứ, rồi — như thánh sử Luca ghi lại — “hằng ghi nhớ mọi kỷ niệm ấy, và suy đi nghĩ lại trong lòng.”

Tám ngày sau, hài nhi chịu cắt bì, nhận tên Giêsu. Đủ thời hạn theo luật Môsê, cha mẹ bồng con lên Đền Thờ Giêrusalem để tiến dâng cho Thiên Chúa. Lễ vật của hai ông bà chỉ là đôi chim gáy non — phần lễ của những người không đủ tiền dâng một con chiên.

Nơi Đền Thờ, cụ già đạo đức Simêon đón lấy hài nhi trên tay, ca tụng ơn cứu độ muôn dân. Nhưng ngay sau lời chúc lành ấy, cụ quay sang nhìn Maria, buông một lời khiến người mẹ trẻ chợt lặng người:

“Hài Nhi này được đặt làm duyên cớ cho nhiều người vấp ngã hay được chỗi dậy... còn chính bà, một lưỡi gươm sẽ đâm thấu tâm hồn bà.”

Lời ấy như một bóng mây phủ xuống niềm vui vừa chớm. Làm mẹ của Đấng Cứu Thế không phải là bước lên thảm hoa danh vọng, mà là nhận lấy một con đường mà đến một ngày nào đó sẽ khiến chính mình phải đứt ruột. Mẹ không hỏi lại, không đòi giải thích thêm. Mẹ chỉ lặng lẽ cất giữ điều ấy vào một nơi sâu trong lòng.

Niềm vui sinh con chưa được bao lâu thì bão táp đã ập tới. Vua Hêrôđê, sợ mất ngai vàng, âm mưu tìm giết hài nhi. Được báo mộng, Giuse đánh thức Maria giữa đêm, bồng con thơ vượt biên sang Ai Cập.

Một gia đình nhỏ phiêu dạt nơi đất khách, không người thân thích, không của cải phòng thân. Mẹ Maria đã nếm trọn vẹn nỗi cơ cực của một người tị nạn — chắt chiu từng miếng bánh, gom từng giọt nước giữa vùng đất khô cằn để nuôi sống đứa con còn quá nhỏ để hiểu vì sao mình phải chạy trốn.

Khi Hêrôđê băng hà, gia đình lại lầm lũi trở về Nazareth. Tại ngôi làng nhỏ ấy, Mẹ sống suốt gần ba mươi năm âm thầm. Tin Mừng chỉ ghi lại một biến cố duy nhất trong khoảng thời gian dài đằng đẵng ấy: khi Chúa Giêsu lên mười hai tuổi, hai ông bà đưa con lên Đền Thờ dự lễ Vượt Qua, rồi lạc mất con suốt ba ngày. Ba ngày ngược xuôi tìm con giữa phố xá đông đúc hẳn là ba ngày ruột gan người mẹ như lửa đốt. Tìm thấy con đang ngồi giữa các bậc thầy trong Đền Thờ, nghe con nói về bổn phận nơi nhà Cha mình, Mẹ Maria dẫu chưa hiểu hết, vẫn dịu dàng đưa con về, và tiếp tục “ghi giữ tất cả những điều ấy trong lòng”.

Ba mươi năm ở Nazareth không có phép lạ nào được ghi lại. Đó là ba mươi năm của một nhịp sống gia đình lao động rất đỗi bình thường: nhóm bếp thổi lửa, xay bột nướng bánh, giặt giũ bên bờ suối, dạy con những câu kinh, câu hát tiếng Do Thái đầu đời, cùng người bạn đời Giuse cần mẫn làm lụng nuôi con lớn khôn. Sự thánh thiện của Mẹ đã được tôi luyện không phải trong những biến cố lớn lao, mà ngay giữa những công việc lặp đi lặp lại mỗi ngày, chẳng ai buồn để ý.

Khi Chúa Giêsu bước vào đời sống công khai, hình bóng Mẹ Maria xuất hiện thật kín đáo, nhưng luôn đúng vào những khúc quanh quan trọng.

Tại một tiệc cưới ở Cana, một ngôi làng vùng Galilê cách Nazareth chừng tám cây số về phía bắc — dù cho đến nay các nhà khảo cổ vẫn còn tranh cãi liệu đó có phải chính xác là làng Kafr Kanna ngày nay hay một địa điểm khác gần đó — Mẹ cùng Chúa Giêsu và các môn đệ được mời đến chung vui. Giữa bữa tiệc, một sự cố éo le xảy ra: rượu hết.

Với người phương Đông, cũng như trong phong tục cưới xin của người Việt, một đám cưới thiếu rượu đãi khách là nỗi bẽ bàng lớn cho cả đôi tân hôn lẫn hai họ. Đang khi gia chủ còn bối rối chưa biết xoay xở, chính Mẹ Maria là người nhận ra điều ấy trước tiên. Mẹ không đứng ngoài để bàn tán hay chê trách. Mẹ lặng lẽ bước đến bên con, thầm thì một câu ngắn: “Họ hết rượu rồi.”

Đó không phải một mệnh lệnh. Đó là một lời chuyển cầu, chứa đầy sự cảm thông. Chúa Giêsu đáp lại bằng một câu có phần khó hiểu: “Thưa bà, chuyện đó can gì đến bà và tôi? Giờ của tôi chưa đến.” Nghe câu trả lời tưởng như từ chối ấy, Mẹ vẫn không nao núng. Mẹ quay sang những người giúp việc, nói một câu đã trở thành kim chỉ nam cho biết bao thế hệ tín hữu về sau:

“Người bảo gì, các anh cứ việc làm theo.”

Sáu chum đá — loại chum lớn người Do Thái vẫn dùng đựng nước cho nghi thức thanh tẩy trước bữa ăn, mỗi chum chứa được vài chục lít — được đổ đầy nước, rồi biến thành thứ rượu ngon. Phép lạ đầu tiên của Chúa Giêsu đã xảy ra nhờ sự can thiệp đầy yêu thương của Mẹ. Ở Cana, Mẹ hiện lên đúng như hình ảnh một người mẹ trong bất cứ gia đình nào: luôn để mắt đến những thiếu thốn nhỏ nhặt của con cái mình, tinh tế gỡ rối những nỗi bẽ bàng thầm kín mà người trong cuộc còn chưa kịp lên tiếng.

Con đường sứ vụ của Đức Giêsu dần dần tiến về Giêrusalem, đi thẳng vào bóng đen của cuộc khổ nạn.

Trong suốt những năm tháng con đi rao giảng, được dân chúng tung hô, Mẹ Maria không hề xuất hiện để tranh phần vinh quang hay đòi hỏi một đặc quyền nào của người làm mẹ. Nhưng khi con bị bắt, bị chính môn đệ mình từng tin cậy chối bỏ và bán đứng, bị điệu ra tòa kết án bất công, bị đòn vọt đến nát tan thân xác rồi vác thập giá lên đồi Sọ giữa tiếng hò reo nguyền rủa của đám đông, thì Mẹ đã có mặt.

Và từ trên đỉnh cao thập giá, giữa những hơi thở thều thào cuối cùng, Chúa Giêsu nhìn xuống người mẹ đau thương và người môn đệ Gioan đang đứng kề bên. Người trăn trối:

“Thưa Bà, này là con của Bà.”

Rồi quay sang Gioan: “Này là Mẹ của anh.”

Kể từ giờ phút ấy, Gioan rước Mẹ về nhà mình. Và cũng kể từ giờ phút ấy, vai trò làm mẹ của Đức Maria được mở rộng ra vô cùng. Mẹ không chỉ còn là mẹ của riêng Đức Giêsu theo huyết thống. Mẹ trở thành mẹ của cả cộng đoàn những người tin theo con mình — và của từng phận người đau khổ trên trần gian, kể cả những người còn chưa từng nghe đến tên Mẹ.

Sau ngày Chúa Phục Sinh và Thăng Thiên, sách Công vụ Tông đồ ghi lại một hình ảnh ấm áp: giữa căn phòng trên lầu tại Giêrusalem, các Tông đồ cùng với một số phụ nữ và Mẹ Maria đang “đồng tâm nhất trí, chuyên cần cầu nguyện” để chờ đón Chúa Thánh Thần hiện xuống.

Người mẹ từng cưu mang Con Chúa bởi quyền năng Thánh Thần năm xưa, nay hiện diện giữa một cộng đoàn môn đệ còn non trẻ, hoang mang, như một điểm tựa giữa cơn giông bão bách hại vừa mới bắt đầu. Mẹ cầu nguyện cùng họ, có lẽ đã nâng đỡ không ít tâm hồn đang run rẩy sợ hãi, để họ đủ can đảm mở cửa bước ra ngoài phố chợ mà làm chứng cho một Đấng vừa sống lại từ cõi chết.

Sau biến cố Ngũ Tuần, Kinh Thánh không kể thêm gì về những năm cuối đời Mẹ. Truyền thống Hội Thánh giữ lại hai ký ức song song: có nơi tin rằng Mẹ sống những năm tháng cuối đời tại Giêrusalem; lại có nơi kể rằng Mẹ theo thánh Tông đồ Gioan sang sống ở thành Êphêsô, thuộc miền Tiểu Á cổ đại — nơi ngày nay vẫn còn một ngôi nhà nhỏ trên đồi Bülbül, được nhiều tín hữu tin là nơi Mẹ đã từng trú ngụ những năm cuối đời.

Dù ở đâu, điều Hội Thánh vẫn tin là trọn cuộc đời Mẹ đã được hiến trọn cho tình yêu ấy. Vì Mẹ hoàn toàn thanh sạch, vô nhiễm nguyên tội, và trọn đời kết hiệp mật thiết với mầu nhiệm cứu chuộc của chính Con mình, nên khi hoàn tất cuộc đời trần thế, Thiên Chúa đã không để thân xác Mẹ phải chịu cảnh hư nát trong lòng đất.

Ngày 1 tháng 11 năm 1950, Đức Giáo hoàng Piô XII long trọng công bố tín điều Đức Maria Hồn Xác Lên Trời, mừng kính trọng thể vào ngày 15 tháng 8 hằng năm. Việc Mẹ về trời cả hồn lẫn xác không khiến Mẹ trở nên xa cách con người — trái lại, đó là một niềm hy vọng cho mỗi người còn đang sống dưới thế: nơi Mẹ đã đến, thân phận mỏng giòn của con người rồi cũng sẽ được chia sẻ cùng một vinh quang ấy.

Có lẽ trên mảnh đất hình chữ S này, không có cái tên nào lại ngọt ngào, gần gũi với người Công giáo hơn tiếng gọi “Mẹ Maria”.

Từ những ngôi nhà thờ chính tòa nguy nga nơi thành thị, cho đến những nhà nguyện vách lá xiêu vẹo nơi thôn quê hẻo lánh; từ bàn thờ gia đình nghi ngút khói hương, cho đến chiếc ghe chài bập bềnh ngoài khơi xa, hình ảnh Đức Mẹ vẫn hiện diện như một người mẹ ruột thịt luôn dõi theo con cái mình.

Lịch sử Giáo hội Việt Nam là một chuỗi dài những cuộc bách hại kéo dài hàng thế kỷ. Ngày 17 tháng 8 năm 1798, dưới thời vua Cảnh Thịnh nhà Tây Sơn, một chỉ dụ cấm đạo được ban hành, khiến nhiều giáo dân vùng Dinh Cát, Quảng Trị, phải bỏ nhà cửa, chạy trốn vào rừng sâu để tránh sự lùng bắt. Giữa những năm tháng đói rét, bệnh tật ấy, theo lòng tin truyền lại qua nhiều thế hệ, Đức Mẹ đã hiện đến, an ủi đoàn con đang trốn chạy, chỉ cho họ cách hái một loại lá cây mọc quanh vùng — thứ lá sau này người ta gọi là “lá vằng” — để sắc nước uống chữa bệnh. Từ cái tên loài cây ấy, vùng đất rừng nơi họ trú ẩn dần được gọi là La Vang, rồi trở thành một trong những trung tâm hành hương lớn nhất của Giáo hội Việt Nam.

Đức Mẹ La Vang, Mẹ Trà Kiệu, Mẹ Tàpao, Mẹ Fatima Bình Triệu — những địa danh ấy đã trở thành chốn nương náu cho hàng triệu bước chân lữ hành suốt nhiều thế hệ. Người Việt tìm đến với Mẹ không hẳn để xin những điều lớn lao. Phần nhiều chỉ là một người mẹ nghèo xin cho con thi đỗ, một người vợ xin cho chồng bớt rượu chè, một người bệnh xin thêm sức chịu đựng, hay một người xa quê xin một ngày mai đỡ chật vật hơn.

Và có một sợi dây nối kết hàng triệu con tim người Công giáo Việt Nam mỗi tối: chuỗi hạt Mân Côi. Mười ngón tay chai sần lần từng hạt chuỗi, lời kinh Kính Mừng cất lên bên bếp lửa sau một ngày làm việc mệt nhoài. Kinh Mân Côi không phải một bài văn triết lý cao siêu — đó là tiếng thì thầm của một đứa con nép vào lòng mẹ, cùng Mẹ lật lại từng trang đời của Chúa Giêsu, từ máng cỏ Bêlem cho đến đồi Canvê, rồi đến ngày sống lại vinh quang.